Lokale leerboeken en Belgisch bier

Studenten economie krijgen meestal Amerikaanse leerboeken voorgeschoteld. Maar het nieuwe Europese bewustzijn maakt ruimer baan voor studieboeken uit Europa. Dat is maar goed ook want variatie is beter dan een eenzijdig Amerikaans dieet. dr. J. Hartog is hoogleraar economie aan de universiteit van Amsterdam

Het zal ongetwijfeld per artikel verschillen. Voor auto's bijvoorbeeld, zien we weinig onderscheid naar nationale smaak, maar voor treinwagons zijn de uitvoeringen wel degelijk aangepast aan de normen van de nationale spoorwegen. Bij voedingsmiddelen zien we standaardisatie voor de Europese standaardconsument (overal dezelfde Knorr soepen) naast differentiatie voor de nationale smaak, zoals bij brood. En soms zal in de grote markt juist een groter draagvlak ontstaan voor sterke regionale producten zoals Belgische bieren.

Ook op cultureel gebied zien we een spanning tussen standaardisatie en bedreigde nationale differentiatie. Hier wordt de Europese ruimte voor een belangrijk deel benut door de Amerikanen. Frankrijk, eigenzinnig als altijd, voert een permanente strijd tegen die dominante positie. Het strijdtoneel beperkt zich daarbij niet tot het vaderland. Frankrijk ziet zichzelf ook graag als hoeder van de culturele identiteit in Europa. Film, televisie, literatuur, de taal zelf, moeten beschermd worden tegen de vloedgolf die over de oceaan op ons afkomt en al onze heilige huisjes wegvaagt. Wat geldt voor de eetcultuur van de snelle hap geldt ook voor de cultuur in ruimere zin: voorkomen dat standaardisering naar Amerikaanse normen de boventoon gaat voeren.

Voor een deel komen de vragen samen op het gebied van de markt voor leerboeken. Amerikaanse leerboeken hebben een sterke positie in de academische opleiding tot econoom. Maar het nieuwe Europese bewustzijn heeft ook de academische leerboeken aangeraakt en het Europese perspectief krijgt meer nadruk. Niet alleen zo voor de hand liggend als in leerboeken over Europese integratie of de Oost-Europese overgang naar een markteconomie, maar ook in een Europees perspectief bij de behandeling en toepassing van de leerstof.

De markt voor academische leerboeken economie heeft een duale structuur. In de kernvakken bestaan leerboeken die internationaal domineren en die vaak door Amerikanen zijn geschreven. Daarnaast bestaan allerlei varianten van lokale leerboeken. Daar kunnen in principe drie redenen voor zijn, een goede, een slechte en een dubieuze. Een goede reden is de onmiskenbaar nationale aard van het vakgebied. Belastingrecht is daar een voorbeeld van. Een slechte reden is de kwaliteitsarmoe van de docent of de instelling. Docenten die geen voeling hebben met de internationale wetenschappelijke ontwikkelingen scharrelen hun eigen teksten bij elkaar. Soms verdienstelijk, vaak knullig, dikwijls een slap aftreksel van de internationale praktijk.

Een dubieuze reden is de eigenzinnigheid van de docent. Een universiteit leeft van de eigenzinnigheid van de wetenschappelijke staf. Originaliteit, een eigen kijk op het vakgebied zijn karakteristieken die een hoge waarde hebben. Ik noem de reden dubieus omdat een onderscheid moet worden gemaakt tussen provincialisme en vernieuwing. Onvrede met de dominante wetenschappelijke opvattingen kan leiden tot een steriele vlucht in een doodlopende steeg, maar kan ook nieuwe wegen openleggen. Een vernieuwing kan sektarisch en verketterd beginnen, en later herkend worden als een revolutionaire doorbraak die veel volgelingen krijgt.

Maar leerboeken zijn niet de beste plaats om een revolutie te beginnen. Succesvolle vernieuwing in de leerboeken bestaat meestal uit het toegankelijk maken en bijeenbrengen van vernieuwingen in de onderzoekspraktijk, presentatie van de landkaart waarop de lokale, geïsoleerde nederzettingen van onderzoekers in overzichtelijk perspectief zijn neergezet. Het schaalnadeel van een verbrokkeld Europa heeft als keerzijde het voordeel van de variëteit. Europese economieën bieden een verscheidenheid aan organisatie, beleid, instellingen, culturen, die een leerboek juist kunnen verrijken. Dat betekent dat in feite in sommige opzichten het Europese perspectief superieur is aan het Amerikaanse, omdat alternatieven kunnen worden bestudeerd. Een Amerikaans leerboek is doorgaans geplaatst in een omgeving, de Amerikaanse. Maar met de combinatie van nationale specialiteiten op een Europese dis kan een prachtig menu worden samengesteld, rijker en aantrekkelijker dan het eenzijdige Amerikaanse dieet.

Het proces van Europeanisering hoeft niet eens op Franse wijze versterkt te worden, met voorschriften over het aandeel van Europese leerboeken. Een nieuw Europees bewustzijn, de boeiende feitelijke ontwikkelingen en de variatie in omstandigheden die zich als een wetenschappelijke proeftuin presenteren, scheppen vanzelf voldoende mogelijkheden voor leerboeken die een leidende positie kunnen innemen.