Bandleider Franco was machtiger dan Mobutu

Bij leven al een legende, na zijn dood voorgoed een mythe. De Zaïrese gitarist, componist en bandleider Franco Luambo Makiadi was onbetwist de meest invloedrijke muzikant van het Afrikaanse continent. Volgens Franco-kenner Stefan Werdekker zelfs machtiger dan president Mobutu.

Na een veertigjarige carrière overleed de Congo Colossus op 12 oktober 1989. Hij liet enkele duizenden liedjes na, ruim 200 lp's, drie orkesten en tientallen topmuzikanten die bij hem school maakten. Enkelen van hen, waaronder superster Sam Mangwana, brengen vanavond een 'Hommage à Franco' in de Amsterdamse Melkweg, de plek waar hij zijn allerlaatste concert gaf.

Wie er bij was zal het beamen. In het rijtje liveconcert-sensaties van deze eeuw horen die van Lionel Hampton (Apollohal-Amsterdam, 1953), The Beatles (Veilinghal-Blokker, 1964), The Rolling Stones (Kurhaus-Scheveningen, 1964) én Franco (Melkweg-Amsterdam, 1984). Die bewuste 24e januari werd het publiek willoos overgeleverd aan een zes uur durende hypnose. De slogan werd volledig waargemaakt: 'On entre OK, on sorte KO'. Je komt OK binnen en verlaat knock out de zaal. Voor het eerst maakte Nederland kennis met de tintelende 'rumba congolaise' die al dertig jaar de danslokalen in Afrika beheerste. Franco was niet de uitvinder, wel de man die deze stijl naar een groot publiek bracht. Volgens kenner Stefan Werdekker was hij een fenomeen van onschatbare waarde.

,,Hij gaf postkoloniaal Afrika vanaf de jaren zestig een eigen identiteit. Met zijn streven naar autenticité, naar een eigen identiteit via muziek, was hij van invloed op het hele continent. Franco demonstreerde hoe je elementen uit de eigen volksmuziek kon combineren met electrische gitaarmuziek. Daarnaast was hij een bandleider van formaat. Een soort opleidingsinstituut, want iedereen presteerde bij hem het best. Hij verstond de kunst - nou ja, hij haalde ze dikwijls weg bij concurrenten - om telkens nieuw talent aan zich te binden. Tot aan zijn dood in 1989 had hij zo'n vijftig mensen op de loonlijst, verspreid over orkesten in Kinshasa, Parijs en Brussel.''

Franco-nummers duren zo'n tien minuten. Ze beginnen met de chauffage, de opwarming, waarin de zangers een hoofdrol vervullen. Daarna is het de beurt aan de gitaren die hun repeterende motiefjes langzaam in elkaar schuiven. Werdekker: ,,Dat noemde Franco de 'mipanza', de 'brei-stijl'. Je zou hem de Rivaldo van de Congolese rumba kunnen noemen. Hij stuurde de band naar een bepaald punt en wachtte dan als een libero zijn moment af''.

Omdat wij in het Westen de in het lingala gezongen teksten niet verstaan, missen we een belangrijk facet van Franco volgens Werdekker. ,,Hij was in essentie een rebel, een provocateur die in zijn liedjes van alles aan de kaak stelde. Ook al ondersteunde hij de politieke campagnes van president Mobutu, hij bleef altijd kritisch. Zo gaat het nummer 'Camp luka' over een sloppenwijk in Kinshasa, die grenst aan een riante villawijk. 'Kunt u mij uitleggen waarom?' zingt Franco in ieder refrein. Hij pakte ook ministers aan zoals Kengo Wadondo van Justitie. In het satirische 'Tailleur' (de kleermaker) krijgt die een sneer mee, omdat hij de vrijheid van meningsuiting verknipt en op zijn maat snijdt''.

Werdekker is ervan overtuigd dat na de dood van Franco in 1989 - er werd vier dagen nationale rouw afgekondigd - president Mobutu geleidelijk zijn machtsbasis verloor. ,,Franco was populair in alle lagen van de bevolking. Mobutu was machtig dankzij Franco, zijn politiek kreeg een zekere legitimatie. Franco was de enige die zijn president op de korrel kon nemen. Na zijn dood verdween die kritische noot en kwamen de feilen van Mobutu's politiek schel aan het licht. Pas toen deed Mobutu zijn eerste concessies aan de democratie''.

De satire waarmee Franco zijn muziek lardeerde paste hij ook op zichzelf toe. Vlak voor zijn overlijden, broodmager en uitgeput van de aids, zei hij tegen een interviewer van de Wereldomroep: ,,Ik ben net naar Lourdes gewandeld, daarom kan ik niet meer op eigen benen staan''.