De leugenachtigheid van het bestaan op de korrel

In Youp van 't Hek heeft de Nederlandse volksaard een jaarafsluiter gevonden die spreekt naar het hart van Jeruzalem. 'The embarrassment of the riches' zei de Amerikaanse historicus Simon Schama over die aard.

'Overvloed en onbehagen', luidde de vertaling van de titel van zijn boek over onze Gouden Eeuw. Rijkdom die samengaat met onbehagen. Alsof het allemaal onverdiend is.

Toch betekent dat, zoals Schama laat zien, níet dat Nederlanders daarom van de weeromstuit kiezen voor een leven van onthechting en versterving. Integendeel, ze nemen het er goed van, maar er blijft iets knagen.

Oudejaarsavond is bij uitstek het moment om die vage gevoelens dat er iets niet in de haak is, vrij baan te geven. Eeuwenlang gebeurde dat in kerk en christelijk gezin aan de hand van de negentigste psalm: 'Want wij vergaan door uw toorn/ door uw grimmigheid worden wij verdelgd/ Gij stelt onze ongerechtigheden vóór u/ onze heimelijke zonden in het licht van uw aanschijn.'

Met dit zelfonderzoek op de lippen heeft dit land generaties lang de drempel van oud naar nieuw overschreden. Zo'n in het collectief bewustzijn ingeslepen oudejaars-behoefte aan schuld erkennen poetst een krappe dertig jaar secularisatie niet weg. Maar luister naar Youp van 't Hek.

“Ik heb nooit de moed gehad om mij van kant te maken. Het is sterven of liegen. Anders is het niet. Ik lieg me van de wieg tot het graf”, was de uitsmijter van zijn zeventig minuten durende preek waarin hij zijn toehoorders geselde vanwege de leugenachtigheid van hun bestaan. Ze genoten ervan, waarbij en passant vastgesteld kon worden dat (te) ruw aangezette grappen over seksualiteit en voortplanting in ons land nog steeds het hoogste scoren.

Van 't Heks centrale boodschap was minder om te lachen: het huidige leven is één grote leugen. Mensen doen of ze van elkaar houden, maar leven langs elkaar heen. Intieme emoties zijn koopwaar geworden die op straat worden uitgevent. We vinden alle luxe bij de groenteman, maar tegelijk strompelen we zachtjes mee tot het ook hier oorlog wordt. Een aanzeggende prediker zou het op oudejaar niet harder gezegd hebben.

Maar niet alleen in de inhoud, ook in de aanpak was er sprake van een treffende overeenkomst. In de donderpreek is 'de wereld' de plek waar al het kwaad huist. De vrome gemeente kende de verlokkingen en zuigkracht van de wereld, maar keek op oudjaar vanuit de veilige beslotenheid van de kerk huiverend over de rand.

In de conférence van Youp van 't Hek was het 'de televisie' die de taak van 'de wereld' vervulde. Vooral de zogenaamde Reality-tv en de praatshows waarin intieme gevoelens als pindakoeken over de toonbank gaan, fungeerden als symbolen van een leugenachtig gemis aan authenticiteit.

En juist zoals de goede boete-prediker, sprekend over de wereld, niet stilhoudt bij de deuren van de kerk, maar laat zien hoe het kwaad zijn tentakels ook daarheen uitstrekt, zo liet Van 't Hek zien hoe het gebrek aan authenticiteit van de televisie zich ook invreet in het dagelijks bestaan.

Zichzelf sloeg hij daarbij niet over en zoals iedere kenner van het aanzeg-genre weet, moet je daarmee oppassen. Een aanzeggende preek is wat anders dan een persoonlijke schuldbelijdenis. Op zijn hoogst mag de prediker een algemeen gehouden persoonlijke ervaring vertolken. Al te persoonlijk mag het echter niet worden, want dan wordt het te concreet. De kracht van de aanzegging zit juist in de algemeenheid.

Door die algemeenheid kunnen toehoorders, in de kerk of bij Van 't Hek, dat maakt niet uit, aan de ene kant anderen voor de geest roepen op wie ze de geseling precies van toepassing vinden, terwijl er anderzijds bij henzelf een vage onrust ontstaat. Concreet voor anderen, vaag voor ons zelf. Zo hoort het.

Van 't Heks publiek zal hem ongetwijfeld naroepen dat Reality-tv en al die andere troep abjecte onzin is, waar ze nooit van hun leven naar kijken. Precies als de gelovigen uit vroeger tijden onder de striemende slagen van de preek volhielden, dat ze de boze verlokkingen van de wereld uitsluitend van horen zeggen kenden.

Maar diep in hun hart moesten ze toegeven, dat ze precies begrepen waar de dominee of priester het over had. Zo ontstaat dat huiverend schuldgevoel, waarmee de drempel van het nieuwe jaar precies in de juiste stemming overschreden wordt.

'Embarrassed', zoals Schama zou zeggen. Wie heeft het over secularisatie?