Wie zo'n oordeel uitspreekt kan de boemerang terugkrijgen

In de discussie over de kwestie-Van Drimmelen is door toedoen van dr.ir. J. van der Graaf - secretaris Gereformeerde Bond in de Hervormde Kerk - een relatie gelegd met wat inmiddels bekend staat als de kwestie-Den Heyer.

Aanvankelijk beperkte hij zich ertoe dat synode-voorzitter ds. Vissinga in beide kwesties te tolerant was geweest. Volgens Trouw (17 januari) zei hij naderhand: “Als je Jezus Christus niet meer als de verlosser ziet, heeft dat zijn consequenties, ook op ethisch gebied.” De visie van Van der Graaf is even rechtlijnig als kwetsend en verwerpelijk.

Met deze uitspraak wordt onrecht gedaan aan de Gereformeerden Kerken en ds. Vissinga. Hij verdient het niet zo te worden beoordeeld en zelfs veroordeeld. Natuurlijk laten de woorden van Van der Graaf mij persoonlijk evenmin onberoerd. Ik heb vele reacties ontvangen, positieve en negatieve, maar geen enkele heb ik als zo kwetsend ervaren. Voor mijn besef heeft de discussie hiermee een dusdanig dieptepunt bereikt dat kerkelijke verhoudingen voorgoed verstoord dreigen te worden - als ze dat al niet zijn.

Applaus

Het applaus aan het einde van de synodezitting waarin de kwestie-Den Heyer werd behandeld (november '97), riep veel op. Dat is begrijpelijk. Het applaus verraste mij ook. Ik heb er vaak over nagedacht. Wat precies wilde de synode daarmee tot uitdrukking brengen? Ik heb het nooit op mijzelf betrokken. De synode was verdeeld. Er waren lovende woorden, maar ook kritische. Dat verbaasde mij niet en het stootte mij ook niet.

Ik had het boek over verzoening niet geschreven met de intentie een synode tot andere gedachten te brengen. Trouwens, de synode is doorgaans niet de plaats waar theologische werken worden besproken. Ik schreef het in de hoop ruimte te bieden door duidelijk te maken dat in de bijbel op een veelkleurige wijze wordt gesproken over de betekenis van Jezus' dood aan het kruis.

In het slothoofdstuk geef ik in sobere bewoordingen mijn eigen visie weer. Ik was en ben mij er van bewust op dit terrein niet het laatste woord te spreken. Het was ook niet het eerste. De commotie die ontstond, verbaasde velen, omdat wat ik schreef al tientallen jaren aan theologische faculteiten in binnen- en buitenland wordt geleerd.

Het thema 'verzoening' zal omstreden blijven. Er zullen nieuwe boeken verschijnen die weer andere facetten belichten. Mijn visie zal weersproken worden. Dat gebeurde al tijdens de synodezitting. Ook voorzitter Vissinga liet een kritisch geluid horen. Tijdens zijn slotbeschouwing sprak hij enkele zinnen waarin hij het als positief beoordeelde dat mijn boek de discussie had losgemaakt. Het applaus aan het einde leg ik uit als een teken van zowel instemming met die woorden als opluchting. Veel synodeleden hadden zich zorgen gemaakt over het debat. De zitting duurde lang, maar de sfeer bleef goed: een blijk van wederzijds respect en een reden voor dankbaarheid. Wie aanwezig was, weet dat het applaus spontaan ontstond. Naar alle waarschijnlijkheid heeft het ds. Vissinga evenzeer verrast als het mij deed.

Elke gedachte dat er een samenhang zou zijn tussen de kwestie-Den Heyer en de kwestie-Van Drimmelen wijs ik met alle kracht van de hand. De veronderstelling dat beide kwesties zouden bewijzen dat het zowel theologisch als ethisch bergafwaarts gaat met de Gereformeerde Kerken geeft blijk van een even verbijsterende als huiveringwekkende hooghartigheid. Wie zo'n oordeel durft uit te spreken, moet niet schrikken wanneer hij door de boemerang getroffen wordt die hij zelf heeft weggeworpen. De kerkgeschiedenis leert dat er geen directe band bestaat tussen een zuivere leer en verantwoord ethisch handelen. Ik vertel geen nieuws. Met een 'zuivere leer' werden ooit kruistochten verdedigd, maar ook slavernij, kolonialisme, apartheid en zelfs antisemitisme. Tot op de dag van vandaag blijkt ook rechtzinnigheid geen garantie te vormen voor een sfeer waarin kinderen onbedreigd door ouders of leraren kunnen opgroeien. Ik behoef Van der Graaf niet de bijbelpassages te noemen die de lezer(es) oproepen toch vooral voorzichtig en terughoudend te zijn met het uitspreken van beschuldigingen en veroordelingen.