De ondergang van het dorp Libkovic

Noord-Bohemen is een van de meest vervuilde streken van Europa. Bruinkool is de boosdoener, in dubbel opzicht. Bij het delven van die brandstof wordt het plaatselijke landschap volledig vernield en zijn al meer dan honderd dorpen gesloopt. En het gebruik van de kolen in de regionale industrie leidt tot een, letterlijk adembenemende, smog. De bouw van een kerncentrale in Temelin moet uitkomst bieden, vindt de Tsjechische regering.

Verderop staat nog de kerk, zonder dak, en daaromheen vijftien huizen waaronder een verlopen dorpskroeg. Hier tref je de meeste van de laatste 23 inwoners, waaronder burgemeester Stanislav Brichacek. Lipkovic was een dorp van bijna 900 inwoners en in 1986 vierde het nog zijn 800-jarig bestaan. Maar tweehonderd meter onder de oppervlakte zit bruinkool en dus moesten de bewoners wijken. Want bruinkool wordt in Noord-Bohemen sinds jaar en dag op de eenvoudigste manier gewonnen: in open mijnbouw. De aardlagen erboven worden afgegraven tot de kolenlaag vrijligt.

Akkerland, bos, heuvels, dorpen, zelfs een hele stad, de oude Duitse stad Bruck (Most), vielen daaraan ten prooi. Meer dan tweehonderdduizend mensen moesten verhuizen naar een flatje in een grijsbetonnen buitenwijk. Dit alles gebeurde vooral in de communistische tijd. De streek werd, na verdrijving van de overwegend Duitse bevolking, geindustrialiseerd. Er kwamen ondermeer tien energiecentrales (nu goed voor 65 procent van de energievoorziening in Tsjechie) en drie grote chemische complexen.

Maar ook vier jaar na de fluwelen revolutie is er nog weinig veranderd. Libkovic is daarvan het symbool. De ondergang van het dorp, waar volgens de oude planning de bruinkoolwinning pas in 2005 van start gaat, begon in 1988 met de afbraak van de lagere en de kleuterschool. Mensen met kinderen moesten wel verhuizen.

Elke woning die vrijkwam, werd vervolgens meteen met de grond gelijkgemaakt. Naastliggende panden begonnen te zakken, meer mensen verhuisden, weer kwamen de bulldozers. Dat proces ging ook na 1989 ongehinderd door, er zijn tenslotte contracten getekend en mensen hebben een vergoeding voor hun woning gekregen, aldus de mijnbouwmaatschappij.

Twintig procent van de waarde van hun huis hebben de meesten gehad, zegt Brichacek, terwijl hij de papieren over de kale houten cafetafel schuift, tussen de zes- en tienduizend gulden. En wat is de waarde nog van een contract dat onder de communisten 'vrijwillig' is getekend? Vanaf 1990 hebben de resterende bewoners geprobeerd het afbraakproces te stoppen. Maar verzoekschriften, petities en demonstraties mochten tot nu toe niet baten. De mijnbouwmaatschappij is onvermurwbaar en wordt klaarblijkelijk (het is een staatsbedrijf) door de regering gesteund. “Ze hebben al een paar maal geprobeerd me om te kopen als ik mijn verzet opgeef”, beweert Brichacek. “Er wordt ook steeds harder opgetreden. In mei vorig jaar werden demonstranten die zich aan bulldozers vastketenden om sloop van een aantal panden te verhinderen, geschopt en geslagen door personeel van het mijnbedrijf. De directeur werd ontslagen, maar het beleid is niet veranderd. In oktober werd het dorp omsingeld door geuniformeerde mannen met honden, prive-bewakers in dienst van het mijnbedrijf. Ze hadden geen legitimatie, geen bevoegdheid, maar een dag lang mocht niemand het dorp in of uit en ging alsnog een blok huizen tegen de vlakte.”

In de Praagse politiek gelooft Brichacek inmiddels niet meer. “Breek me de bek niet open, want dan komen er alleen scheldwoorden uit. President Vaclav Havel was hier in december 1992 en hij beloofde dat hij in Praag met zijn vuist op tafel zou slaan om ons te helpen. We hebben nooit meer wat gehoord. Minister van economische zaken Dlouhy beloofde twee jaar geleden dat wat er restte van Lipkovic zou blijven. Hij beweert nu dat hij dat nooit heeft gezegd.” Eind januari zei Dlouhy dat tenminste de kerk gered zou worden als monument. Een macabere geste, aangezien rondom alles tot op meer dan 200 meter diepte wordt afgegraven en uiteindelijk onder water komt te staan.

Is de bruinkoolwinning al een aanslag op het milieu, de gevolgen van het gebruik van de sterk zwavelhoudende brandstof in de tien energiecentrales en drie chemische complexen in de regio zijn zo mogelijk nog rampzaliger. De luchtvervuiling in Noordboheemse steden als Most, Teplice en Usti-nad-Labam is een van de ergste in Europa, waarvan het boven het gemiddelde aantal kankerpatienten en mensen met longaandoeningen het trieste bewijs is. Mensen worden hier gemiddeld acht jaar minder oud dan elders in Tsjechie. Je hoeft maar ergens langs de kant van de autoweg te gaan staan en je ziet schoorstenen waar witte, zwarte of gele rook uit komt, je ruikt de zwavel en je voelt na een paar minuten het branden van je ogen. “De luchtvervuiling is het grote probleem hier”, reageert een vrouw in Most. “Van mij mogen ze desnoods die fabrieken sluiten, het is een simpele keuze, gezondheid of werkgelegenheid.” Menig passant na haar reageert net zo.

Het ergst is het in de herfst en de winter, als er zogenaamde inversie optreedt, een weertype waarbij de smog niet wordt weggeblazen, maar blijft hangen en in snel tempo dikker wordt. De laatste keer dat het raak was, was november vorig jaar. Alles was in een grijs-gele mist gehuld. De zwavelconcentratie in de lucht overschreed de maximaal toelaatbare norm met het tien tot vijftienvoudige.

De noodtoestand werd afgekondigd; zieken, zwangere vrouwen en kinderen kregen het advies binnen te blijven en honderden kinderen met ademhalingsproblemen werden tijdelijk geevacueerd. Bedrijven kregen van de overheid het verzoek hun produktie te beperken, maar het hielp niets. Acht dagen duurde de toestand, tot het weer omsloeg en de wind opstak.

Volgens Jirzi Charamza van het officiele Bureau milieuzaken van Most begint de overheid toch langzaam greep op de problematiek te krijgen. Sinds 1992 is er een wet die de autoriteiten in staat stelt bedrijven produktiebeperkingen op te leggen en boetes uit te delen. Dat laatste is tot nu toe drie keer gebeurd, een boete van 700, 2000 en 7000 gulden. Geen imposante bedragen. Alle bedrijven hebben inmiddels wel filters aangebracht, aldus Charamza, en dankzij een subsidieregeling zijn de meeste huishoudens voor hun verwarming overgeschakeld van bruinkool op gas.

Het aantal smog-alarmen is dan ook danig verminderd, van twintig maal in 1990 naar veertien in 1992 en drie in 1993. Ook kunnen burgers, op vertoon van een doktersattest dat ze longpatient zijn, subsidie krijgen voor de aanleg van luchtfilters in hun huis, de 'lucht-wasmachine' heet het apparaat al in de volksmond. Het zijn merendeels lapmiddelen, vindt milieudeskundige Petr Pakosta, die tot voor een maand nog de baas van Charamza was en hoofd van het milieubureau in Most. Hij werd weggewerkt omdat hij als te kritisch werd beschouwd. De overheid, zegt hij, maakt veel te aarzelend gebruik van haar nieuwe bevoegdheden. De nieuwe filters die de bedrijven hebben aangeschaft, zijn goedkoop en weinig effectief. Aan een echte goede ontzwavelingsinstallatie wordt slechts in een van de tien centrales gewerkt en zelfs dat project loopt achter op schema en zal pas in 1997 klaar zijn.

“Dat we minder smog-alarmen hebben is een kwestie van geluk, door de zachte winters trad er nauwelijks inversie op.” De regering doet, constateert Pakosta, niets aan de ontwikkeling van kleinschalige energiebronnen, er wordt geen sociaal plan ontwikkeld zodat al te vervuilende industrieen gesloten worden, Tsjechie blijft belachelijk veel energie verslinden (driemaal zoveel als een doorsnee geindustrialiseerd land).

De regering presenteert consequent de toepassing van kernenergie als het beste en enige alternatief. Daarom besloot ze ook tot het afbouwen van een grote kerncentrale bij het plaatsje Temelin. Tot bijzonder grote woede van buurland Oostenrijk, want Temelin ligt vlak bij de grens. De bouw van deze centrale volgens Russisch concept begon in 1986, werd in 1990 stilgelegd en zal nu worden hervat door de Amerikaanse maatschappij Westinghouse, die moderne technologie en managment levert.

Een commercieel interessant project, constateert Pakosta, maar mogelijk een schijnoplossing. Er wordt nu wel gezegd dat de produktie van de bruinkoolcentrales in Noord-Bohemen door Temelin aanzienlijk kan worden teruggeschroefd en dus ook de open mijnbouw kan stoppen, maar er zijn tegelijk plannen om aanzienlijk meer energie te gaan exporteren. Zodat er uiteindelijk helemaal niets verandert.