Vreeswijk: historische enclave met beschermd dorpsgezicht in een groeikern

De wandeling door Oud-Vreeswijk is een van de veertien wandelingen die staan beschreven in het wandelboek 'Op stap in Nieuwegein', een uitgave van de Lionsclub Nieuwegein, tijdelijk voor ¿14,90 verkrijgbaar bij de VVV Nieuwegein, Raadstede 1, telefoon 03402-71242.

Er liggen nog wel wat schepen in de Vaartse Rijn, maar het sluishoofd in de dijk is al vijftien jaar geleden definitief 'afgedamd'. Erachter stroomt de Lek. De naam Vreeswijk zal de meeste langsvarende schippers weinig meer zeggen, hooguit als de gemeente die samen met Jutphaas in 1971 opging in het nu 60.000 inwoners tellende Nieuwegein. Toch heeft Vreeswijk, of beter gezegd: Oud-Vreeswijk veel van zijn vroegere uiterlijk kunnen behouden. De oude dorpskom heeft de status van 'beschermd dorpsgezicht' en telt veel rijksmonumenten, zoals de Nederlands-hervormde kerk.

Het Merwedekanaal vormt een natuurlijke barrière tussen het historische dorp en de nog immer uitdijende 'slaapstad' tussen de Lopikerwaard en het Kromme-Rijngebied. En echte Vreeswijkers moeten nog steeds weinig hebben van al die import-mensen. Het huiskamerachtige café 'De Hoop' is een gewilde plek om het Vreeswijk-gevoel levend te houden. “Met oud en nieuw was er 's middags al geen plekje meer te vinden. Om vier uur kwam een man de zaak binnen, keek even rond en moest toen rechtsomkeert maken”, vertelt een stamgast met zichtbare napret.

Vreeswijk dankt zijn naam waarschijnlijk aan het handelspunt dat de Friezen er in de negende eeuw stichtten: Fresio Nounic, plaats van de Friezen. In 1217 wordt het kerspel Vreeswijk al in een officieel stuk vermeld. Voor de stad Utrecht waren vaarwegen van levensbelang. In zuidelijke richting kwamen die in gevaar door de afdamming van de Kromme Rijn in Wijk bij Duurstede en de Hollandse IJssel bij Het Klaphek. Zo ontstond fasegewijs de Vaartse Rijn van Utrecht naar de Lek. Ruim honderd jaar geleden gaf de aanleg van het Merwedekanaal (van Amsterdam via Vreeswijk en Vianen naar Gorinchem) Vreeswijk een nieuwe impuls. Dit kanaal bleek echter al gauw niet meer aan de eisen van de scheepvaart te voldoen. Het Amsterdam-Rijnkanaal en de in 1938 geopende Prinses Beatrixsluis vrij ver ten oosten van het dorp bleken voor de steeds drukkere scheepvaart een uitkomst, maar de nekslag voor veel Vreeswijkse winkeliers, handelaren en parlevinkers. Het ruim veertig jaar later afsluiten van de verbinding tussen de Vaartse Rijn en de Lek was dan ook niet veel meer dan een symbolische handeling. Het sluiswachtershuisje werd politiebureau en biedt nu onderdak aan kapsalon Sjaak. Met een capaciteit van twee stoelen lijkt het verstandig om een afspraak te maken.

'Niet betreden - gevaarlijk - instortingsgevaar' melden borden langs de gevelwand van de Vaartse Rijn langs de Dorpsstraat. Zoveel belang de stad Utrecht vroeger bij deze verbinding had, zo weinig bekommert ze zich nu nog om het onderhoud, is het schampere commentaar van dorpelingen. Nieuwegein wil ook niet betalen, dus gebeurt er niets. Afgelopen zomer hebben duikers vastgesteld dat de wand onder de waterlijn in rap tempo afbrokkelt.

Evengoed zijn de huizen en luxe appartementen langs Dorpsstraat en Oude Sluis zeer in trek. Niet verwonderlijk gezien de combinatie van wonen in een historische omgeving met alle denkbare voorzieningen binnen handbereik. Nieuwegein wordt in het oosten, westen en noorden begrensd door autosnelwegen. Vanaf de Lekdijk is dat goed te zien: de moderne brug van de A27 (Almere-Breda) en de klassieke 'Viaanse' boogbrug van de A2 (Amsterdam-Den Bosch) vormen als het ware een lijst om het schilderij van een Hollands winterlandschap.

De beheerder van zalencentrum Sint Jan, schitterend bij de dijk gelegen, weet te melden dat “de grond op deze plek wel een miljoen waard is”. De stichting wil het vroegere parochiehuis graag behouden, net zoals het Vreeswijkse verenigingsleven dat er veelvuldig gebruik van maakt. “Maar ik denk dat hier over een paar jaar wel luxe appartementen zullen staan.”

De middenstand, die een forse veer moest laten toen de schepen niet meer door, maar langs Vreeswijk voeren, spint er goed garen bij. Op betrekkelijk kleine afstand van elkaar zijn veel restaurants en eethuisjes te vinden waar Nieuwegeiners graag neerstrijken om eens in een andere omgeving dan het woonerf te zijn. Op de dichtgevroren gracht rond Fort Vreeswijk draait een enkele schaatser in de winterzon zijn rondjes. De tijd staat even stil - tot het geruis van de autosnelwegen weer hoorbaar wordt.