Gehecht aan een vrouwvijandige godsdienst

Selma Schepel weet wel te prikkelen. Met haar column in Trouw van 18 februari prikkelde ze Jan Slomp; en met haar column van 25 februari waarin ze reageert op zijn reactie prikkelt ze weer een nieuwe categorie: al die vrouwen die gehecht zijn aan een vrouwvijandige godsdienst. Ze zijn als vrouwen die gehecht zijn aan een gewelddadige echtgenoot.

Over de vrouwvijandige aard van veel bijbelteksten hoeven we het niet te hebben. De Bijbel is vanuit patriarchaal perspectief geschreven en kon dan ook de eeuwen door worden ingezet tegen de strijd van vrouwen om de verbetering van hun positie. De vraag is: wat doe je, en wat kun je nog met die teksten, als je je daar van bewust bent geworden? Kunnen ze dan nog van betekenis zijn?

Schepel heeft gelijk als ze zegt dat het erg moeilijk is om buiten het terrein van een bepaald geloof te stappen. Dat geldt ook voor het zoeken naar een andere uitleg van de teksten. ,,Je kunt niet meer naar huis,'' heeft Mary Daly eens gezegd, toen ze als een van de eersten in de jaren zestig vanuit een feministisch bewustwordingsbesef de ingrijpende stap 'Voorbij God de Vader' aan het zetten was. Hoe moet dat als je ook gehecht bent aan dat huis?

Ik wil aandacht vragen voor al die vrouwen in de westerse cultuur, die het in het huis van het christelijk geloof hebben volgehouden. Zij hebben hun eigen leven vorm gegeven door in gesprek te zijn met de teksten van de christelijke traditie. Zij leefden in en met de woorden, waarvan wij nu zeggen: die zijn tegen henzelf, tegen hun 'zelf', in geschreven. Hebben zij allemaal een negatief zelfbeeld geïnternaliseerd, of zagen zij kans daar op een eigen manier mee om te gaan? Ze zullen de verhalen, de beelden vaak 'tegendraads' hebben geïnterpreteerd en ze zich als bron van kracht hebben toegeëigend.

Hier ligt een van mijn bezwaren tegen Schepels columns. Vrouwen zijn niet en masse slachtoffer van vrouwvijandige teksten. Het is de verdienste van iemand als Elisabeth Schussler Fiorenza dat zij ook onder de teksten van het Nieuwe Testament de strijd van vrouwen naar boven heeft gehaald. Die vrouwonvriendelijke teksten moesten blijkbaar ergens tegen in - tegen de daadwerkelijke presentie van vrouwen in - geschreven worden. Judith Plaskow deed hetzelfde voor de Hebreeuwse Bijbel. Zo heeft feministische theologie al heel wat schatten uit de stilte van de ongeschreven geschiedenis naar boven gehaald.

Dit alles impliceert een bepaalde manier van omgaan met teksten. Hiermee bedoel ik niet - zoals Schepel doet - te wijzen op een te maken onderscheid tussen liberaal en orthodox, of tussen progressief en conservatief. Het is waar: een geloof dat gebaseerd is op een 'canon' van teksten loopt het gevaar een conservatief geloof te zijn. Het loopt immers het gevaar tijd- en contextgebonden teksten - met goddelijk gezag verzwaard - tijd- en contextloos te maken. Vandaar dat de voor buitenstaanders acceptabele gelovigen vaak de zogenoemde liberale gelovigen zijn: zij die dat inzicht in tijd- en contextgebondenheid wel hebben en wat 'vrijer' met teksten om kunnen gaan.

Toch zouden we op die manier om het probleem heenlopen. Het is zeer de vraag of 'liberaal' staat voor 'vrijer omgaan met de teksten'. Dat zou iets suggereren als: we kunnen toch water in de wijn doen? En dat roept de vraag op: hoe lang blijft iets nog wijn en wanneer is het water met een kleurtje?

Ik denk in een andere richting. Wat ik zei over het omgaan door vrouwen met de overgeleverde traditie zegt ook iets over die traditie, of beter: over het begrip traditie op zich. Traditie - ook verstaan als 'heilige teksten' - heeft alleen betekenis als ze wordt overgeleverd, als ze steeds opnieuw in een nieuwe context wordt gelezen en gehoord. Als er steeds nieuwe lezers en hoorders met deze teksten in gesprek gaan om van daaruit hun leven vorm te geven. Zo krijgen deze teksten steeds een nieuwe betekenis. Ze hebben niet een betekenis in zichzelf, ze krijgen betekenis door te worden gehoord en gelezen.

Dat is iets anders dan 'vrij' met teksten omgaan. Ik denk dat de liberale joden en christenen die Schepel voor de aardigste mensen ter wereld houdt omdat ze beschaafde wetgeving, mensenrechten en wetenschappelijke hoogstandjes op hun conto mogen schrijven, die kwalificatie verdienen, omdat ze op de goede momenten in de geschiedenis geen water in de wijn van hun traditie hebben gedaan. En omdat dat zo is, omdat de teksten van deze traditie dat blijkbaar mogelijk maken, blijf ik er met mijn geloof aan gehecht.