ZUID-AFRIKA - Brown is beautiful

Huidbleekmiddelen zijn ongezond en slecht voor het bewustzijn, zo hield onlangs de militaire heerser van het Westafrikaanse Gambia, kapitein Yahya Jammeh, zijn volk voor in zijn nieuwjaarstoespraak. Hij kondigde meteen een verbod af op het gebruik van het spul, dat in grote delen van Afrika wordt gebruikt en vooral in trek is bij vrouwen.

In het land waar huidskleur generaties lang belangrijker was dan waar dan ook ter wereld, Zuid-Afrika, waren deze middelen al verboden toen blank er nog de lakens uitdeelde. De jeugd lijkt de zalfjes niet te missen, maar een schoonheidsideaal verander je niet per decreet. Zwart is lelijk en bruin mooi. Dat gold toen de witmakers nog, in tientallen merken, in de schappen van elke Zuidafrikaanse drogist stonden, en dat is in het nieuwe Zuid-Afrika niet anders.

“Op een zwarte huid wordt echt neergekeken. Mijn lichtbruine kleur geldt als heel mooi”, vertelt Kaizer Ngwenya, showbusiness-redacteur bij het populaire zwarte maandblad Drum. “Als jongetje werd ik altijd overladen met complimenten.” Je vindt de norm volgens Ngwenya nog steeds terug bij de schoonheidskoninginnen en tv-sterren van Zuidafrikaanse bodem: die zijn zelden echt donker.

Xholiswa, een vrouw die zelf ook gezegend is met een koffiekleurtje, gruwelt zelfs een beetje als ze het heeft over “die hele donkere, zwarte mensen uit Nigeria of Mozambique of Kwazulu”. Zelf hoeft ze gelukkig niet, maar veel van haar vriendinnen smeren elke avond crèmes op hun gezicht om bleker te worden - wat zelden lukt, want de echte huid-verblekingsmiddelen zijn sinds een jaar of vijf verboden door de Zuidafrikaanse Medische controleraad.

“Het voornaamste probleem was de stof hydroquinon, het essentiële bestanddeel van al die zalven”, legt drogist Ian Clark uit. Hydroquinon - ook in gebruik als anti-oxydant en bij het fotografisch ontwikkelen (!) - lost het bovenste laagje van de huid als het ware op, waardoor ook een hoop pigment verdwijnt. Zo wordt zwart bruin. Maar de bijeffecten kunnen zeer ernstig zijn.

Vooral bij de jukbeenderen en op het voorhoofd, waar de huid toch al dunner is, raakt die te veel aangetast. Mensen krijgen bruine en zwarte vlekken op hun gezicht en er ontstaan huidirritaties. Bovendien zijn zwarte mensen niet gewend zonnebrandcrèmes te gebruiken, maar met die bleekmiddelen moet dat eigenlijk wel, omdat de huid dunner is en de pigmentlagen aangetast worden. Het gevolg is toenemende kans op zonnebrand en huidkanker - zeker met het toegenomen gevaar van ultraviolette straling door de in deze contreien behoorlijk aangetaste ozonlaag.

“Vooral het onoordeelkundige en eindeloze gebruik van de crèmes maakte ze gevaarlijk”, aldus Clark. “Dus zijn ze nu verboden, en mag ik ze alleen in speciale gevallen, op voorschrift en onder controle van een dermatoloog bijvoorbeeld, en in kleine hoeveelheden verstrekken.” De nieuwe bleekmiddelen ('gelaatskleur-crèmes') waar een enkele fabrikant mee kwam en die je nu nog op de schappen ziet liggen, stellen eigenlijk niets meer voor. Ze bleken helemaal niet, het zijn gewone gezichtscrèmes, met toevoeging van wat parfum, zonnebrand en bijvoorbeeld citroen, wat dan een volstrekt onbewezen 'lichtmakend' effect zou hebben.

Het verbod op hydroquinon-middelen leidde aanvankelijk tot veel commotie, zegt Clark, want ze werden echt veel verkocht. “Klanten kwamen naar me toe of ik het niet speciaal voor hen kon maken. Maar dat hield langzaam op, en nu kopen vooral wat oudere middenklasse-vrouwen, die het spul vroeger ook gebruikten, de nieuwe middelen nog.” Vooral 'He Man' is populair, niet alleen omdat het goedkoop is (twee gulden voor een tube) maar ook omdat het de directe voortzetting van een vroegere zalf is, inclusief de oude verpakking.

Maar onder jongeren zijn de crèmes helemaal niet populair meer. Misschien ook omdat er toch zoiets als trots zijn op je zwarte identiteit is ontstaan, aldus Drum-redacteur Ngwenya. Het jezelf bleker maken wordt - evenals het ontkroezen van je haar - geassocieerd met het jezelf acceptabeler maken in blanke kringen, en dat hoeft nu de apartheid verdwenen is niet meer. Of veel mensen dáárom 'bleekmiddelen' gebruikten? Wie weet. Vast staat dat ze ook in andere zwarte Afrikaanse landen veel gebruikt worden.