De Baarsjes weer rood dankzij de zandstraalmachines

Het Amsterdamse stadsdeel De Baarsjes heeft een gloednieuwe stadswandeling uitgebracht, die voert langs de kunstobjecten en de architectonische hoogstandjes in deze Amsterdamse-Schoolbuurt. Al vijf jaar wordt er volop gerenoveerd in de westelijke wijk, die ten onder dreigde te gaan aan een groeiende criminaliteit en slecht huizenonderhoud. De uitgebreide tocht duurt vier uur. De route is voor ¿2,50 te koop bij de balie van het stadsdeelkantoor, met tram 17 vanaf Amsterdam CS, halte Postjesweg/Witte de Withstraat.

Tot 1897 hield bij de Kostverlorenvaart de bewoonde wereld op te bestaan. Hier strekte zich het vlakke polderland uit, met aan de horizon alleen maar de kerktoren van het dorp Sloten. Maar een stad groeit, zoals een boom, met jaarringen. In De Baarsjes ging het zoals in het Wilde Westen: de mensen volgden het spoor. Twee vrije jongens zagen wel brood in een elektrische tramlijn van het Amsterdamse stadshart naar Haarlem en Zandvoort, westwaarts dus, over de Kostverlorenvaart langs de nieuwaangelegde Admiraal De Ruyterweg. Aan weerskanten van die weg staan ze nog er steeds, de smalle hoge middenstandswoningen met geglazuurde tegeltjes in het portiek, houtbewerkte voordeuren en bovenramen van glas in lood die de tram volgden. De smogaanslag, graffiti en aluminiumkozijnen kunnen niet verbergen hoe mooi ze ooit zijn geweest.

Maar pas twintig jaren later begon de bouwgolf die van De Baarsjes zou maken wat het sindsdien is: een stadsdeel gestempeld door de Amsterdamse School. Hier kregen Berlages leerlingen als P.L. Kramer, J.M. van der Meij en H.Th. Wijdeveld de vrije hand. Ze maakten korte metten met de ratjetoe aan gevels die de straten van Amsterdam tot dan toe kenmerkten. De straatwand moest één geheel zijn. “Het huis is overwonnen, de straat is uitgevonden”, riep een triomfantelijke Wijdeveld, de ontwerper van de Hoofdweg, dat misschien wel het strakste gevelaangezicht van Amsterdam biedt. En de kleur van De Baarsjes werd fris rood, anders dan aan de overkant van de Kostverlorenvaart waar het bruin domineerde. Totdat de auto kwam, met zijn vervuilende walmen die De Baarsjes even bruin maakten als de rest van de stad.

Maar sinds een paar jaar kleurt het stadsdeel weer baksteenrood. Met zandstraalmachines probeert de overheid het dreigend verval te keren. Gevelwand na gevelwand wordt ontdaan van de koeklaag en de bewoners van De Baarsjes vallen van de ene verbazing in de andere. Nooit hadden ze zich gerealiseerd dat ze in zó'n mooi stukje stad woonden. Maar wie wel? In de boeken en archieven wordt nauwelijks gerept van dit kleinere 'Plan-West'. Als het om de immense bouwgolf tussen 1920 en 1940 gaat, wordt doorgaans alleen gesproken over het beroemde Plan-Zuid van de grote meester, Berlage. Terwijl de kwaliteit van Plan-West veel evenwichtiger is dan van Zuid, met haar onaffe 'rafelrand van Berlage'. Maar ja, wie komt er nu voorbij de Kostverlorenvaart?

Eén brug verder buigt een kleine waterarm af, De Baarsjes in. Het is de Postjeswetering. De Admiralengracht heeft de naam, maar de Postjeswetering is de enige echte gracht van De Baarsjes. Hier zijn tenminste verstilde plekjes, dikke bomen en banken om ervan te genieten. De bladeren vallen al. Groen zijn ze nog. Het is geen voldragen herfst dit jaar. Maar mooi is het wel, najaar in De Baarsjes.

Op het Mercatorplein is het schrikken geblazen. Een paar jaar geleden nog was het door Berlage ontworpen plein een centrum van criminaliteit en drugshandel. De politie en de gemeente grepen hard in. Zestien koffiehuizen en achttien drugspanden werden dichtgetimmerd. Midden op het plein waakt nu de politie. De Noordwand is gloednieuw opgetrokken. Maar de westkant zit nog helemaal achter plank en slot. Met rood krijt zijn er mysterieuze boodschappen op geschreven zoals: 'gasloos, 13-8-'96' of 'schoon 9-8-'96'.

Aan de overkant dragen twee mannen vermolmde planken uit een winkelpand. 'Gesloten wegens verbouwing', staat op een briefje op het raam, 'hier wordt gevestigd Brasserie Berlagerie'. Het zal tijd worden, want gezellige cafés heeft De Baarsjes niet. Voor Dirk van den Broek hangen drie oudere mannen. De middelste lurkt aan een flesje pils. Het is elf uur 's ochtends. Hij heeft een oranje petje met Holland erop op z'n hoofd en danst houterig op de muziek uit z'n walkman. Vanuit de Hoofdweg komt een man aanlopen, de fiets aan de hand en acht volle tassen aan het stuur. Op het plein begint hij in het Duits te schreeuwen, met veel Dreck en Schwein erin. Een paar Marokkaanse mannen lachen hem uit. Ieder verwerkt z'n ellende op eigen wijze.

De grootscheepse opknapbeurt van De Baarsjes is niet overal even populair. 'Police sucs' ('politie sukkels/klootzakken') staat gespoten op een bouwcontainer aan het eind van de Vespuccistraat. Het is een prachtig straatje, met organische ingangen, verspringende gevels en statige bomen. Vroeger leidde de straat via een bruggetje naar het Erasmuspark. Nu moet je eerst de drukke Jan van Galenstraat over, met gevaar voor eigen leven. Maar de brug komt terug, als het aangrenzende stadsdeel Bos en Lommer dit najaar de renovatie van het park goedkeurt van 9,5 miljoen. Het Erasmuspark moet met z'n tijd mee en krijgt ruige oevers, bospaden en een heestertuin, waarvoor het basketvalveldje moet wijken.

Op de stoep van de Jan Evertsenstraat staat een donkere jongen. 'Hé, snel, snel!', roept hij naar een andere jongen die een portiek in de Marco Polostraat binnenschiet. Even verderop treuzelt een magere blanke man bij snackbar Lili. Dan komen de twee samen op hem aflopen en begroeten hem in het voorbijgaan met een hartelijke handdruk. De blanke man springt snel in tramlijn 13. Hij heeft een klein pakje in z'n hand. Gevelwanden kun je opknappen. Maar tegen het gif van de naald is het moeilijk strijden.