Geweten

Het gebeurt mij wel eens dat ik moeite heb met het dierbare woord 'geweten'. Ik bedoel niet dat ik de betekenis en de historische ontwikkeling daarvan niet voldoende begrijp, maar dat ik het gebruik daarvan niet altijd kan volgen.

En daarbij krijg ik dan soms de indruk, dat dit ook de bedoeling is en dat het woord soms de functie krijgt een streep te trekken tot waar iemand gevolgd wil worden en waarachter geen inmenging wordt geduld. Er wordt een gordijn geschoven tussen een bemoeizuchtige en nieuwsgierige wereld daarbuiten en de intimiteit van het persoonlijke leven, waarop iedereen recht heeft. En natuurlijk begint juist achter die streep mijn nieuwsgierigheid en mijn achterdocht. Is er wel iets achter die streep of geeft ze alleen een grens aan waarachter eventueel niets hoeft te zijn? Of laat ik het ernstig houden: heeft iedereen recht op een eigen geweten? Ik ben geneigd te zeggen: als het inderdaad om die streep gaat, waarachter de bemoeizucht ophoudt, heeft iedereen daar recht op. Maar op de vraag, of iedereen ook recht heeft op een eigen moraal, zal niemand gauw bevestigend antwoorden. Toch heeft het geweten daar alles mee te maken en een beroep op het eigen geweten zal niet gauw serieus genomen worden, als dat geweten, hoe onvervreemdbaar eigen ook, tot grote vergrijpen blijkt aan te sporen. Zo heeft iedereen vanzelfsprekend recht op een eigen mening over allerlei zaken en misschien zelfs op zijn eigen stompzinnigheid, maar bij veel dingen doet die mening er nauwelijks toe. Ik heb bijvoorbeeld wel eens leerlingen gehad die er een geheel eigen mening over de Latijnse grammatica op na hielden. Die werd hun van harte gegund, maar ze leidde gewoonlijk niet tot bruikbare inzichten of tot erkenning bij de senaat van Rome.

Waar wil ik nu heen met dit getreuzel? Het punt is dat diezelfde leerlingen nooit zo uitbundig spiekten als wanneer hun werd gevraagd eens hun eigen mening over een actueel probleem op papier te zetten. Ze werden dan buitengewoon onzeker en zochten panisch naar een gangbare en door de groep gedeelde mening. Kenden zij dan zelfs hun eigen mening niet? Ik denk van niet en zo weet ik zelf soms ook niet of mijn geweten - dat toch onmiskenbaar met 'weten' te maken moet hebben - en dat van anderen wel altijd een duidelijke inhoud heeft en waar ik mij precies op beroep als ik zeg dat iets een kwestie van mijn eigen geweten is. Ik kan daarover wel mijn eigen mening weergeven, maar die is nogal teleurstellend: mijn geweten spreekt mij zelden toe en als het gebeurt is het vaak te laat en is de toon verwijtend. Verder vind ik op die plaats weinig afwijkende principes. Wat het geweten ook mag zijn, zelfs het eigen geweten lijkt niet bij uitstek de plaats te zijn waar wij geacht worden heel originele opvattingen te koesteren.

Waar ik bang voor ben is dat zulke nadrukkelijk en bijna bezwerend gebruikte woorden waaraan een grote betekenis wordt toegekend, als eigen geweten en eigen mening vervagen tot een dunne, lege streep om aan elke vorm van nadenken, gedetailleerde uitleg of verantwoording een halt toe te roepen, en dat dat zij gaan werken als clichés en dooddoeners. Achter die streep wordt dan uit onzekerheid gekozen voor wat gangbaar is en politiek correct, wat dat ook mag zijn. Ik kom dus langs een omweg tot de weinig opzienbarende conclusie dat het eigen geweten gewoonlijk ook een weten omtrent het eigen probleem is. En, ben ik geneigd te zeggen, daar hebben we wel degelijk recht op.