De voetangels en klemmen van Algerije

Wat kan Europa in Algerije doen?

De Algerijnse bevolking lijkt minder bezwaren tegen de komst van een internationale onderzoekscommissie te hebben. Ze koestert tegen de eigen regeerders een groter wantrouwen dan tegen buitenlandse pottenkijkers. De EU-delegatie vertrekt waarschijnlijk in februari. Hoe gering ook, het kan helpen de Algerijnen een beetje een hart onder de riem te steken. Het is in elk geval een vooruitgang ten opzichte van de vorige geweldsorgie in september, toen het Europese meegevoel geheel uitging naar de verongelukte prinses Diana.

Waarom is er juist de laatste paar weken weer zo ontzettend gemoord?

Ook in tijden dat Algerije niet in het nieuws is vallen er veel doden. Volgens de Algerijnse journaliste Salima Ghezali zijn dat er per doorsneeweek ongeveer duizend. Zij vertelde onlangs in de International Herald Tribune hoe ze tot die schatting komt: door elke dag de begraafplaatsen van de hoofdstad Algiers te bezoeken en de verse graven te tellen. Franse militaire experts zeggen dat er nu evenveel geweld is in Algerije als tijdens de onafhankelijkheidsoorlog tegen de Fransen, van 1954 tot 1962. Er kwam toen ongeveer een miljoen Algerijnen om. Dat er nu nog meer doden vallen dan normaal heeft te maken met de vastenmaand Ramadan. Ook in vorige jaren pleegden moslim-extremisten van de organisatie Gia juist dan extra veel moorden, misschien omdat in de moslimtraditie Ramadan de maand van de overwinningen is.

Maar zijn hun slachtoffers dan geen moslims?

Ja. Algerije is voor bijna honderd procent een moslimland. Maar de extremisten beschouwen de Algerijnse regeerders als ongelovigen, of, erger nog, als afvalligen van het moslimgeloof. Samenwerken met ongelovigen mag wel, maar met afvalligen niet, want daardoor word je zelf een afvallige. Daarom verdienen alle Algerijnen die normaal hun werk doen, de dood want ze werken allemaal wel op de een of andere manier samen met het regime, al was het maar door belasting te betalen. Zelfs leiders van het Fis hebben ze beschuldigd van geloofsafval, omdat die hopen op een politiek vergelijk.

Wat is het Fis?

Het Fis is een fundamentalistische islamitische politieke partij. Fis betekent 'islamitisch reddingsfront'. Het Fis is in 1989 opgericht, toen er voor het eerst meer partijen waren toegestaan. Vanaf de onafhankelijkheid tot 1989 was er maar een partij toegestaan, het nationale bevrijdingsfront FLN dat de oorlog tegen de Fransen had geleid en met een 'socialistisch' economisch wanbeleid en megacorruptie het land naar de vernieling had geholpen. Na een opstand in 1988 voerde de toenmalige president democratie in. Bij de eerste vrije parlementsverkiezingen in december 1991 behaalde het Fis een verpletterende zege. Het stond vast dat de partij in januari 1992 bij de tweede ronde een tweederde meerderheid van de zetels zou krijgen. Het leger pleegde een staatsgreep en toen was het oorlog.

Wat is het verschil tussen de Gia en het Fis?

Voorlopers van de Gia waren er al eerder, maar de organisatie kwam pas na de staatsgreep van 1992 tot wasdom. De Gia is ontstaan uit kleine groepjes jongeren, vaak verbonden aan een bepaalde moskee. Ook vrijwilligers, die in Afghanistan tegen de communisten hadden gevochten, deden mee. De Gia profiteerde van de verwarring bij het Fis. De radicale stroming binnen die partij, die nooit wat had gezien in de pogingen om de macht via het parlement te veroveren, liep over naar de Gia. Matiging was moeilijk doordat het kader van het Fis in de gevangenis zat.

Er is een leeftijdsverschil. Het kader van de Gia bestaat uit jonge twintigers, dat van het Fis is gemiddeld zo'n 15 jaar ouder. Ook het Fis pleegde tot voor kort gewelddaden. Het heeft een militaire tak, het AIS ('islamitisch reddingsleger'). Het AIS viel vooral militaire doelen aan en probeerde ook aanslagen te plegen op olieleidingen. Maar het richtte nooit het soort bloedbaden aan als die waarop de Gia het patent heeft.

Mede vanwege die bloedbaden riep het AIS vorige herfst een bestand af. Sindsdien zijn er gevechten gemeld tussen het AIS en de Gia. Veel slachtoffers van de moordpartijen van de Gia zijn mensen die in 1991 op het Fis hebben gestemd. Sommigen hebben in de periode daarna zelfs als guerrillastrijders tegen het leger gevochten.

Wat wil de Gia?

Niet bekend

Zijn het leger en de politie brandschoon?

Het leger en de politie plegen veel moorden. Gisteren nog kwam er in Brussel een zwartboek uit van vier mensenrechtenorganisaties: Amnesty International, Human Rights Watch, de Internatinale Liga voor Mensenrechten en Reporters zonder Grenzen. Ze melden onder andere dat er veel medewerkers van Algerijnse mensenrechtenorganisaties zijn verdwenen of vermoord.

Een zeer schokkend getuigenis stond in oktober in de Britse krant The Independent, van een voormalige politie-agente. Ze vertelde op welke wijze de politie arrestanten vermoordde nadat ze hen alles hadden laten bekennen wat ze maar wilden, door hen op de gruwelijkste wijze te folteren. Zelf had ze overlijdensactes zitten tekenen van doodgefolterde mensen. Schokkend was ook haar bekentenis dat ze een afwijking eraan had overgehouden, een onbedwingbare zucht om horrorfilms te bekijken.

Hoe komen de verhalen de wereld in dat het leger zelf de hand heeft in de massamoorden?

Deels heeft dat te maken met de gemoedstoestand van de Algerijnen. Het mag een wonder heten dat onder deze omstandigheden van permanente doodsangst mensen nog hun werk doen en blijven functioneren. De voedingsbodem is ideaal voor complottheorieën. Er zijn ook wel zaken die bevreemding oproepen, zoals de passiviteit van het leger. De moordenaars kunnen vaak urenlang hun gang gaan, ook als er in de buurt militaire posten of zelfs kazernes zijn.

Waarom grijpt het leger niet, of zo laat in?

Ingrijpen is minder gemakkelijk dan het lijkt. In het verleden zijn militairen soms in hinderlagen gelopen als ze te hulp wilden schieten. De moordenaars leggen mijnen rondom de huizen van hun slachtoffers. Het peil van de officieren schijnt ook niet hoog te zijn, ze hebben vaak hun rang vanwege de positie van hun vader, niet vanwege eigen bekwaamheid. Er is veel vals alarm, in Algiers verspreidden een tijdlang dieven geruchten over massamoorden. Als iedereen was gevlucht sloegen ze hun slag. In Groningen duurde het trouwens ook vier uur voor de politie in de Oosterparkbuurt ingreep.

Het is verder een prioriteitenkwestie. De commandant van West-Algerije zei na de moorden in Relizane dat het leger geen soldaat voor elk huis neer kan zetten. Het Algerijnse leger wil in de eerste plaats de export van olie en aardgas veiligstellen. Dat klinkt cru, alsof mensenlevens minder waard zouden zijn dan olie-opbrengsten. Maar het gaat wel om een vitaal belang, zonder olie en aardgas is Algerije al zijn buitenlandse deviezen kwijt en kunnen de mensen ook moeilijk overleven.

Is er geen enkel bewijs voor het vermoeden dat het leger met de massamoorden te maken heeft?

In oktober getuigde een gedeserteerde Algerijnse soldaat tegenover de Britse omroep BBC dat zijn collega's eens op pad gingen voor een missie. Ze kwamen terug, vermomd met baarden en het bloed stroomde van hun messen. Niemand zei een woord. Een dag later maakten de autoriteiten bekend dat de Gia een massamoord had gepleegd. Voor wat het waard is, betreft dit getuigenis een directe rol van het leger bij de moordpartijen. Mensen vermoeden eerder een indirecte rol. Ze zeggen dat het leger is geïnfiltreerd in de Gia en die organisatie kan aanzetten tot massamoorden.

Als dat waar zou zijn, welk belang heeft het leger daar dan bij?

Zoals gezegd, bewijzen zijn er niet. Nogmaals voor wat het waard is, maar een mogelijk motief zou kunnen zijn om het islamitische fundamentalisme voor eens en voor altijd in discrediet te brengen. Met natuurlijk het risico dat de waarheid een keer uitlekt.

Er is nog een andere mogelijkheid, waarbij het niet zozeer gaat om de belangen van het leger, maar het eigenbelang van individuele militairen, of van clans waartoe ze behoren. Door de moordpartijen krijgt het minder aandacht, maar Algerije is met een soort grabbelwedstrijd bezig. Het land is bezig met de omschakeling van een communistische economie naar een vrije markteconomie. Binnenkort gaat het de genationaliseerde grond privatiseren. Ook Algerijnen die niet geloven in een directe rol van het leger, sluiten niet uit dat individuele militairen er belang bij kunnen hebben boeren uit een bepaald gebied te verjagen en dat ze de Gia voor hun kar spannen. Dat zou ook verklaren waarom er juist in de Mitidja zoveel doden vallen, want daar staat er bij de privatisering van de grond het meeste op het spel. Maar weer, bewijzen zijn er niet.

Wat is het eigenbelang van de Gia bij de moordpartijen?

Intimidatie. De Gia heeft steun nodig van de boeren. Het leger zet de boeren juist onder druk om de Gia niet te helpen. De Gia stelt voorbeelden en misschien wil het de laatste tijd ook het Fis treffen, uit boosheid over het 'verraad' van het AIS, het 'leger' van het Fis.

Moordt het Gia er maar willekeurig op los?

Uit getuigenissen van overlevenden komt een ander beeld naar voren. De moordenaars gaan met grote precisie te werk. Ze kennen alle namen van de gezinnen die ze gaan vermoorden. Ze hebben meestal gidsen bij zich, vaak vrouwen, die de huizen aanwijzen. Het lijkt alsof ze familieclans willen uitroeien, niet dorpen.

Wat zijn zelfverdedigingsgroepen?

Het leger heeft die vanaf 1994 in het leven geroepen. Dorpelingen krijgen wapens om zich tegen de Gia te verdedigen. Niet alle dorpen krijgen evenveel wapens, want het leger wantrouwt ze soms. Andere dorpen weigeren wapens, omdat ze bang zijn voor de wraak van de Gia. Al met al hebben de zelfverdedigingsgroepen waarschijnlijk al meer mensen onder de wapenen dan het leger en de politie bij elkaar.

Waarom is het zuiden veilig?

Het zuiden bestaat uit een enorme woestijn, barstensvol met mineralen. De paar miljoen inwoners wonen in oases, die gemakkelijk kunnen worden beschermd. Vanwege de olie en aardgas die daar worden gewonnen, is het leger er alles aan gelegen het zuiden te beschermen. Het is de kurk waar Algerije op drijft.

Wat is het domste wat het buitenland kan doen?

Het is de afgelopen dagen een paar keer genoemd: de Algerijnse olie en aardgas boycotten, om zo de regering te dwingen opening van zaken te geven over de massamoorden. De ramp zou voor de Algerijnse bevolking niet te overzien zijn. Ook heel dom zou het aan de andere kant zijn om het Algerijnse bewind hulp te bieden zonder keiharde waarborgen en tegenprestaties. Want anders denken ze daar: kat in het bakje.