Michael Collins verbindt overwinning en noodlot

Michael collins stond aan de wieg van zowel de Ierse onafhankelijkheid die zeven eeuwen op zich liet wachten als de Ierse tweedeling die voortduurt tot op de dag van vandaag. De gelijknamige film, een historisch epos met ouderwetse allure, laat zien hoe nauw overwinning en noodlot met elkaar verbonden zijn. Tussen 1916 en 1922 werd de Engelse overheerser met geweld op de knieen gedwongen, maar bevochten de Ieren elkaar vervolgens over de voorwaarde voor onafhankelijkheid. Zo scherp als de grens is tussen Noord- en Zuid-Ierland, zo vaag is zij tussen heden en verleden: de film zorgde in Ierland en Engeland voor verhitte politieke discussies. In gesprek met regisseur Neil Jordan en hoofdrolspeler Liam Neeson. De recensie van 'Michael Collins' staat op pagina 18

Neil Jordan (Sligo, 1950) spreekt snel, slikt zijn zinnen in en stelt om de haverklap de retorische vraag “You understand what I mean?” De schrijver debuteerde in 1982 als filmmaker met 'Angel', gevolgd door de minstens even originele films 'The company of wolves' en 'Mona Lisa'. Na twee mislukkingen in Hollywood nam Jordan revanche met 'The crying game' (1992), een onverwacht grote hit waarin de IRA reeds op verrassende wijze aan bod kwam. Waarop de cyclus zich herhaalde: na de Hollywood-produktie 'Interview with the vampire' volgde met 'Michael Collins' de terugkeer naar Ierland en geëngageerd filmmaken. Tegenover het Ierse publiekssucces staan de aanvallen van historici en critici, die Jordans meeslepende, geromantiseerde interpretatie van de onafhankelijkheidsstrijd en de centrale rol in die strijd van de Ierse volksheld Michael Collins als té geëngageerd beschouwen.

Film en geschiedschrijving, zoveel is zeker, staan op z'n minst op gespannen voet.

Leent film zich wel voor geschiedschrijving?

“Niet meer of minder dan toneel of literatuur. Alleen omdat film een groter bereik heeft worden er andere maatstaven aangelegd, maar dat is onzin. Waarom maakte niemand zich druk om de historische waarheid van 'Ivanhoe' van Scott of 'Galileo' van Brecht? Historici zijn bang voor film, maar de dilemma's rond het dramatiseren van de werkelijkheid zijn precies gelijk. Het mooie van film, toneel en literatuur is dat je de discussie over morele kwesties uit een bepaalde periode kunt voortzetten. Mijn favoriete voorbeeld hiervan is 'Danton' van Wajda. Noodgewongen zet je daarbij sommige feiten naar je eigen hand. Als je een film maakt, claim je niet dat je de geschiedenis presenteert zoals die in de geschiedenisboeken wordt gepresenteerd.”

Laten morele kwesties zich niet lastig visualiseren?

“Welnee, goed drama gaat altijd over morele kwesties, of het nu film is of toneel. Het heeft me altijd verbaasd dat wetenschappers en critici zich nauwelijks kunnen voorstellen dat film zich met eenzelfde soort intelligentie over dezelfde kwesties buigt als toneel of literatuur. Met zo'n redenering zeggen ze eigenlijk: geef het medium film maar aan Disney en Bruce Willis, wij trekken onze handen er van af.”

Juist degene die film als medium serieus neemt, ziet zich gedwongen om zaken aan te passen, de geschiedenis te manipuleren omwille van de dramatisering.

“Ik manipuleer niets in mijn scenario, de enige wezenlijke manipulatie die ik toepas is dat ik ervoor kies om dit verhaal te vertellen en niet een ander verhaal.”

Een voorbeeld: het personage van de Engelse informant Ned Broy, in de film gespeeld door Stephen Rea, bestond in werkelijkheid uit drie personen.

“Dat moest ik wel doen, want je kunt niet van het publiek verwachten dat ze zich betrokken voelen bij drie vergelijkbare personages.”

Met zo'n ingreep is niets mis, maar hoe moeilijk is het om de werkelijkheid te veranderen en waar ligt de grens?

“Je moet trouw blijven aan de grote lijn der gebeurtenissen, en dat heeft veel te maken met het perspectief dat je kiest. Bij 'Michael Collins' heb ik de keuze gemaakt om het perspectief van de protagonist te delen, en te laten zien wat dat perspectief met hem doet. Maar ondertussen moet je er wel drama van maken, en bovendien een periode van zes jaar in twee uur film zien te stoppen. Dus moet je vooral selecteren, meer nog dan veranderen. Zo heb ik er voor gekozen om het verhaal te laten beginnen met de Paasopstand in 1916 en om de latere onderhandelingen in Londen niet te laten zien. Dat laatste beschouw ik als mijn belangrijkste ingreep, voor mij is dat de kentering in de film. Soms kun je de kern van het verhaal verhelderen door dingen weg te laten.”

Waar houdt de scenarioschrijver op scenarioschrijver te zijn en wordt hij historicus?

“Ik ben geen historicus! Ik heb toevallig geschiedenis gestudeerd, maar dit scenario heb ik geschreven als dramatist', als verhalenverteller.”

Toch wilt u wel degelijk iets vertellen over een belangrijke historische periode. Botst de dramatische benadering niet met de historische benadering?

“De dramatische benadering moet de elementaire concensus over historische feiten gehoorzamen. Naar mijn mening voldoe ik aan deze eis: ik kan mezelf geen andere film over een historische periode voorstellen die zo accuraat is als deze film. Ik daag iedereen uit om mij zo'n film te laten zien, dat zal hooguit een film zijn over een hele specifieke gebeurtenis. Mijn film is heel wat accurater dan 'Gandhi' van Attenborough, om maar wat te noemen.”

Juist omdat 'Michael Collins' een serieuze poging is tot geschiedschrijving door middel van een massamedium, ben ik geïnteresseerd in het spanningsveld. Waar ligt de grens tussen amusement en educatie?

“Ik zoek niet naar het evenwicht tussen die twee. Als ik een groot publiekssucces had gewild, dat ook zou aanslaan bij mensen die helemaal niets van Ierland weten, dan had ik de geschiedenis veel nonchalanter moeten benaderen. Maar dat wilde ik niet. Deze film is voornamelijk bedoeld voor een Iers en Engels publiek, voor de mensen die nog steeds de gevolgen ondervinden van de ongemakkelijke relatie tussen beide landen. Ik had te maken met een cruciale periode in de Ierse geschiedenis die buitengewoon gevoelig ligt en die bedolven is geraakt onder de interpretaties. Het is een slagveld geworden waar men elkaar bestrijdt om de oorzaken van de huidige problemen te vinden. Door deze film te maken wil ik de geesten uitbannen die altijd rond deze periode hebben gehangen. Ook daarom moest het trouw zijn aan de lijn der gebeurtenissen, soms ten koste van de dramatische waarde. Waar het vooral om gaat, en dat heeft niet eens zoveel te maken met historische accuratesse versus dramatische aantrekkelijkheid, is de vraag wat je als filmmaker het belangrijkste vind. Voor mij was het antwoord op die vraag dat ik een film wilde maken over de gevolgen van het gebruik van geweld in de politiek.”

Is uw film bedoeld als een waarschuwing?

“Zeker, ik hoop dat hij op die manier werkt. Het gaat immers over een man die vergeefs probeert de oorlogsmachine om te zetten in een vredesmachine, en daar kunnen we wel wat van leren. De tragiek van de Ierse onafhankelijkheidsstrijd is dat de idealen werden verbonden aan geweld en dat dat geweld zich tegen de eigen beweging heeft gekeerd en de idealen heeft vernietigd. Ik laat zien hoe moeilijk het is om het wapen uit de discussie te halen nadat je hem er eenmaal hebt ingebracht.”