DE WINKEL KRONKELT NOG ZOALS IN DE MIDDELEEUWEN

De Winkel draagt zijn naam met ere. Het veenriviertje kronkelt nog steeds als voor de middeleeuwen, toen het veengebied langs zijn boorden werd ontgonnen en verveend. Drie meer dan haakse bochten tekenen de loop van dit watertje, dat alleen nog pleziervaart met motorjachten kent.

De Winkel is de vaarverbinding tussen de Vinkeveense Plassen en de Waver, die via de Bullewijk aansluit op de Amstel. De Winkel begrenst de polder Botshol aan de noordkant en doet dienst als boezemwater of ringvaart. Het aardige van het riviertje is dat de oevers zo natuurlijk begroeid zijn met allerlei hoog opgroeiende oeverplanten, zoals gele lis, kalmoes, riet, grote lisdodde, koninginnekruid, liesgras en mannagras. Gegarandeerd voor een plezierige wandeling op een hete nazomermiddag van maar een paar kilometer over een dijk, die steeds weer nieuwe uitzichten biedt.

De Winkel ligt net in de provincie Utrecht, die hier grenst aan Amsterdam-Zuidoost. Naar het noorden zie je de drie massieve blokken van het Amsterdams Medisch Centrum, daarachter de lichter gekleurde en verder weg gelegen flatgebouwen en kantoren van de Bijlmer. Helemaal naar rechts rijzen de twee torenspitsen op van Abcoude, onder welke gemeente het riviertje ressorteert. Pas sinds een jaar domineren de Toren van Babel naast het Amstelstation en het nieuwe stadion van Amsterdam de noordelijke einder. Op de driesprong van Waver, Oude Waver en Winkel liggen de twee ophaalbruggen van Stokkelaarsbrug. Zo kom je op de zuidoever van de Winkel, maar richting Abcoude gaande kom je niet ver. Het dijkpad langs wat aardige dijkhuisjes met kleurige tuintjes eindigt bij een bedoeninkje dat Winkelhorn heet. Er scharrelt een ezel op de dijk, die bij je verschijning enthousiast begint te balken. Er komen hier waarschijnlijk weinig bezoekers.

We moeten terug, langs akkermelkdistels met bloemhoofdjes als gele zonnetjes, wemelend van zweefvliegen en kleine vossen. Een enkele atalanta is ook van de partij. De buurman van Winkelhorn heeft gloeiend rode dahlia's in zijn tuin naast gouden guldenroede. Een witte kwikstaart vliegt roepend rond bij een holle knotwilg onder aan de dijk, waar hij wellicht een tweede broedsel heeft. De witte pispotjes van haagwinde sieren de vlieren, die de boomgaard van Jansen tegen de noordenwind moeten beschermen. Boerenzwaluwen zwieren over het water en door de lucht. Onder aan de dijk is een rij geknotte populieren. Een van de bomen is jaren geleden omgevallen en uiteindelijk dood gegaan. Schapen verwijlen in de schaduw van zijn verbleekte stam.

Na Stokkelaarsbrug volgen we verder de noordelijke Winkeldijk. Smalle weegbree, akkerwinde, duizendblad, engelwortel, brandnetel, braam en hoge grassen als kropaar, glanshaver en beemdlangbloem bloeien in de berm. Speer-, akker- en kruldistels pluizen, maar hebben ook nog heel wat paarse bloemhoofdjes.

Langs de hele dijk staan knotwilgen, hier en daar afgewisseld met essen, die zijn doorgeschoten uit lage knobbelige knotten, zogenaamde essestoelen. Landzicht (op de kaart) blijkt een modern agrarisch bedrijf met lelijke gebouwen vlak naast de afgeknotte molen De Waard, waar de rivier een scherpe bocht maakt.

Tientallen witjes fladderen om de roze bloemen van het meer dan manshoge harig wilgeroosje, dat de boezemlanden voorbij De Waard beheerst. Er staan ook moerasspirea, grote watereppe, echte valeriaan, koninginnekruid en kattestaart en vooral weer veel haagwinde. Zweefvliegen, keizersvliegen en een vliegendoder scharrelen rond op de platte schermen van bereklauw.

In die groene jungle klinkt even aarzelend en kort het liedje van een kleine karekiet, alsof deze wil laten weten dat hij nog in het land is. Meerkoeten staan met hun grote jongen op het half drijvende nest tussen de waterlelies, die samen met gele plompen overal op de rivier drijven. Van tijd tot tijd wiekt een visdief boven het water, de blik naar beneden gericht speurend naar visjes.

In het slik van een strandje staan de kriebelige hiëroglyfen van vogelprenten. We kunnen ernaar raden van welke soort. Oeverloper? Witgatje? Watersnip? Waarschijnlijk van allemaal, hier achtergelaten in de nachtelijke en vroege morgenuren. Er groeien veel stikstofplanten zoals tandzaad en melden, duizendknopen en wolfspoot, engelwortel en natuurlijk brandnetel.

Putters roepen in de bomen bij Abcouderzicht. Het geluid lijkt op het getwitter van de zwaluwen, maar het heeft een andere intonatie. De Nellesteinse Brug brengt ons weer op de andere Winkeloever. Het dijkje langs de polder Nellestein wordt beschaduwd door een haag van haagbeuken met hoge populieren en eindigt bij een klaphek en een mooie oude boerderij met een huis dat helemaal begroeid is met bonte klimop. Het onverharde pad voert naar de Proosdijerschutsluis, waar je met de boot op de Vinkeveense Plassen kunt komen.

We gaan terug naar de brug. Er liggen wat jachten te wachten op de brugwachter. Aan de noorddijk zien we een knotwilg vol bloeiend bitterzoet en met een lijsterbesje in zijn kruin, die oranje vruchten draagt. Een witte boerderij heeft een meerman als windvaan en leiplatanen voor het huis.

Bij de Vondelhoeve ziet een koeweide in de bedding van de rivier geel van de stralende bloemen van het Jacobskruiskruid. Na de Vondelhoeve is de rivier buiten spel gezet, een sloot geworden van maar een paar meter breed, tussen hoge kaden, waardoor de polder erachter veel lager ligt. Een waterhoen leidt haar pas uit het ei gekomen kuikens tussen de waterlelies door. De zwarte donsballetjes hollen over de grote drijvende bladeren, die het water als een vloer bedekken. Het ziet er nog net zo uit als in 1980, toen ik op dezelfde plek de molen De Groene Pauw fotografeerde. Die is afgebroken en ervoor in de plaats kwam een lelijk modern kantig café- restaurant met laag puntdak, dat als laatste herinnering nog De Molen heet. Het voormalige Fort aan de Winkel schuin ertegenover is nu een camping. Er spelen kinderen in de gracht met een zelf gemaakte zeilboot.

De tot een dode rivier geworden Winkel is glashelder, wat je van de stromende rivier niet kunt zeggen. Smalle waterpest en grof hoornblad vormen onderwatertuinen, waarvan met witte drietallige bloempjes bloeiend kikkerbeet, een enkele watergentiaan, heel veel waterlelies en wat gele plompen de hemel vormen. Moerasandoorn en gele waterkers sieren het ondiepe oeverwater. Het meest bijzonder is het pijlkruid met zijn pijlpuntvormige blad en trosjes witte bloemen vlak boven water.

Leilinden werpen hun schaduw op de muren van de oude boerderijen, die op de kaart met 'Zeldenrust' worden aangeduid. Wat late bloei van scherpe boterbloemen en toeven rode klaver kleuren een weitje.

De dijk komt uit op het fietspad langs de A 2, de weg van Amsterdam naar Utrecht. We gaan weer terug naar Stokkelaarsbrug, waar onze fietsen staan en waar je wat kunt drinken. Een aanlokkelijk vooruitzicht op deze meedogenloos hete augustusdag.

NATUUR DEZE WEEK

Er zijn nu veel rupsen op elzen, wilgen en lage populieren. Je kunt ze zelf opkweken in een leeg aquarium, afgedekt met fijn gaas (beter nog is het de glazen wanden door horregaas te vervangen). Doe op de bodem turfmolm of zand. Zet takken of stengels waarop de rupsen gevonden zijn, in een flesje water in het insektarium. Sluit de opening van het flesje af met watten of toiletpapier, anders kunnen de rupsen verdrinken. Als de rupsen volgroeid zijn, verpoppen ze zich aan de stengels of in de grond, al naar de soort. Stoor de poppen niet. Verstuif alleen van tijd tot tijd wat water in het insektarium, zodat de lucht niet al te droog wordt. Laat de uitgekomen vlinders (meestal pas volgend jaar) los! - Er zijn in deze warme zomer nogal wat koninginnepages gezien. Deze grote zonnig geel gekleurde vlinder met fraaie tekening van zwart, blauw en rood valt niet alleen op door grootte en kleur, maar ook door zijn zeilende vlucht. Laurens van der Vaart uit Kreileroord in de Wieringermeer stuurde me een overzicht van hem bekende waarnemingen in deze zomer: een exemplaar in Kreileroord, in Stompetoren en in Zuid-Scharwoude en vier tegelijk in Julianadorp. Josie Dubbeldam uit Amsterdam zag er een in het volkstuincomplex Amstelglorie. Wie heeft ze ook gezien, elders in Nederland? - Zwevend distelpluis heeft zijn zware zaad meestal al dicht bij de plant verloren. Het lichte zaad van wilgeroosjes wordt door de wind kilometers ver verspreid en komt overal op waar de grond genoeg stikstof bevat, tot tussen de straatstenen van de stad. - Op de Waddeneilanden vissen grote sterns boven de branding, gevolgd door hun luid bedelende jongen, die al uitstekend vliegen, maar nog door de ouders worden gevoerd. - De struikheide staat in volle roodpaarse bloei. Hier en daar bloeit op vochtige heidevelden ook nog de roze dopheide.

EN VERDER

Vandaag begint het 22ste seizoen van de Knotgroep Uithoorn met hooien in de oeverlanden van het Zijdelmeer van 9 tot 13.30 uur. Verzamelen bij Zeilmakerij Burggraaf aan de Boterdijk 12. Mok of beker en lepel meebrengen; voor koffie, soep, gereedschap en werkhandschoenen wordt gezorgd. - Publieksactiviteiten van het IVN: vandaag fietsexcursie door de Zak van Zuid-Beveland, om 14 uur bij de rijwielstalling van NS-station Goes, waar fietsen gehuurd kunnen worden; fietstocht van twee uur door Renkum, Doorwerth en omgeving, om 14 uur van Telefoonweg hoek Bennekomseweg in Heelsum; anderhalf uur naar planten kijken op de Grebbeberg bij Rhenen, om 14 uur bij de Grebbesluis; morgen wandeling over spinnen, om 14 uur van bezoekerscentrum Van Tienhovenlaan in Oisterwijk; exotenwandeling door Moscowa in Arnhem, om 14 uur van hoofdingang Moscowa; wandeling in de omgeving van de molen 'De Trouwe Wachter', om 14 uur aan de Dwarsdijk 12 te Tienhoven; maandag Witte Wieven wandeling, om 19.30 uur van Europaplein in Zeddam; dinsdag excursie naar het fort Rammekens bij Ritthem, (bijdrage ¿ 1,50 per persoon), om 14 uur voor het fort; wandeling door Zijpendaal in Arnhem, om 19 uur van parkeerplaats Van Heemstralaan hoek Parkweg; woensdag anderhalf uur wandelen op landgoed Hoekelum, om 19 uur van verkeerslichten Horalaan ten zuiden van NS-station Ede- Wageningen; wandeling door Ridderkerk West en het De Savornin Lohmanpark, om 19 uur van parkeerplaats van sportcentrum De Fakkel bij de Sportlaan. - Op vrijdag 1 september organiseert het bezoekerscentrum van Natuurmonumenten, Noordereinde 54 B in 's-Graveland, ontdektochten voor kinderen, waarbij zij om 21.30 uur op zoek gaan naar vleermuizen. Aanmelden moet: 035- 563080. Een gulden per kind.