beeldende kunst

HELMOND - Frank Hoenjet, conservator van het Gemeentemuseum Helmond, was al een jaar of twee van plan iets te doen met de identiteit van de hedendaagse grote stad. Het bleek een actueel idee. Tijdens de Documenta vorig jaar in Kassel was het een van de centrale thema's waaraan vooral door fotografen en architecten werd bijgedragen. Steeds meer tentoonstellingen handelen over het onderwerp, zoals onlangs nog de expositie 'Urban Living' in de Amsterdamse Galerie Fons Welters.

Hoenjet concentreert zich in zijn tentoonstelling 'Global City' op de visie van fotografen op de mens in de moderne metropool. 'Berichten uit de postindustriële stad' is de ondertitel van de Helmondse tentoonstelling. Hoenjet schetst in het begeleidende vouwblad een stedelijke context die wordt bepaald door het terugtreden van de industrie uit de binnensteden en het opkomen van de dienstverlening met in het kielzog hoogwaardige telecommunicatie en digitale technologieën.

En hij heeft natuurlijk gelijk. Tijd en plaats zijn in de hedendaagse metropool relatief geworden. De handel draait vierentwintig uur per dag door en industrieën over de hele wereld worden met onzichtbare touwtjes vanuit enkele concentratiepunten bestuurd.

De aard van het leven heeft binnen deze elektronische maatschappij een fundamentele verandering ondergaan. Niet alleen de begrippen tijd en plaats zijn op losse schroeven komen te staan, ook de positie van het individu in een communicatiemaatschappij waarin alles binnen een fractie van een seconde kan.

Kunstenaars zijn in de ogen van Hoenjet bij uitstek degenen die met een scherp oog deze verandering kunnen signaleren, documenteren en becommentariëren. En geen middel dient daarvoor beter dan de reproductietechnieken van deze tijd: de fotografie, de video en de paintbox-computer.

De tentoonstelling is een mix van jong en oud talent. Kunstenaars als Gilbert & George, Jeff Wall, Johan van der Keuken en Andreas Gursky fungeren hierbij min of meer als 'historisch' ijkpunt. Zij waren al voor de trend uit bezig met het analyseren van het grotestadsleven door middel van audiovisuele media.

Er zijn genoeg andere voorbeelden te vinden, maar allevier staan ze voor een specifieke aanpak. De Engelsen Gilbert & George dringen met collages van fotobeelden door tot sociale thema's die in de hedendaagse maatschappij leven. Jeff Wall ensceneert groteske scènes, die levensecht lijken, maar vooral een absurdistisch commentaar op het drama van het leven zijn. Johan van der Keuken documenteert met doortastende blik maatschappelijke ontwikkelingen in diepgravende films. En Gursky bevriest met genadeloze fotografische precisie situaties binnen de grote stad.

Indringend

Het zijn deze vier grove lijnen die Hoenjet gebruikt om de essentie van het eigentijdse leven zo indringend mogelijk in de hersens en de belevingswereld van de kijker te verankeren. Van de jonge kunstenaars is de Italiaan Frederico d'Orazio binnen de Gilbert & George-lijn het meest sprekende voorbeeld. Als een bedelaar schuifelt hij door Bologna, terwijl een schokkerige videocamera de reacties van de aangesprokenen peilt. De Nederlands/Amerikaanse Monica Nouwens en de Zwitser Beat Streuli zitten op de Gursky-lijn. De eerste registreert in glamoureuze kleurenprints de plastic façade-cultuur van de Amerikaanse nouveau riche en de tweede fotografeert passanten in Tokio en New York op veelbetekenende momenten.

De Van der Keuken-lijn komt het best tot uiting in de film 'The Buzzclub-Mysteryworld' van de Hollandse Rineke Dijkstra, waarin ze house-jongeren in discotheken in Liverpool en Zaandam op een treffende manier portretteert. En in de Wall-lijn tenslotte glamouriseert de Amerikaan Philip-Lorca diCorcia het trieste leven van de onderlaag van de Amerikaanse samenleving (onder meer zwervers, prostitués).

Hoenjet trekt in het begin van zijn tekst in het vouwblad een vergelijking met de kunstenaars die in de Gouden Eeuw het stadsbeeld vastlegden en zo ons beeld van die tijd hebben gevormd. Natuurlijk hebben de kunstenaars van nu de zeer geduchte concurrentie van de massamedia, maar ze hebben het voordeel van de subjectieve en emotionele component, die de 'verslaggevende' media ontberen.

De zestien kunstenaars in de tentoonstelling vergroten bijna allemaal een detail van het grotestadsleven uit. Ieder voor zich zoomen ze in en als kijker kunnen wij uit het caleidoscopische geheel dat zo ontstaat een eigen totaalbeeld distilleren. Daarmee tonen de kunstenaars zich essentiële chroniqueurs van deze tijd.