theater

'De Vaderlozen' van Tsjechov in De Machinefabriek, Groningen t/m 22-2 (aanvang 18.30 uur), Frascati Amsterdam 1+2-3 (aanvang 19.00 uur).

Die oerversie is pas twee jaar geleden voor het eerst uit het Russisch (in het Duits) vertaald en 'De Vaderlozen' genoemd, een titel die destijds gevonden was in brieven van Tsjechov uit de tijd van ontstaan. Op die vertaling heeft het Noord Nederlands Toneel zich gebaseerd, al heeft het gezelschap er, anders dan het Schauspielhaus Bochum vorig jaar, van afgezien om het stuk integraal te spelen. Dat zou zo'n negen uur duren. Na het bewerken en inkorten van de door Tom Kleijn in zorgvuldig en gloedvol Nederlands vertaalde tekst is er nog altijd een voorstelling over van bijna vijf uur. Tussen de (vier) bedrijven door kan het publiek, desgewenst, een driegangenmenu nuttigen.

Aan mij is die de laatste jaren steeds meer opgeld doende trend om je een voorstelling te laten consumeren niet erg besteed. Tenminste, ik krijg er altijd een wat giebelig schoolreisjesgevoel bij en concentreer me liever op de voorstelling zelf. Als die zo'n maaltijd nodig zou hebben om de lange zit te kunnen verduren, dan pas is er iets mis.

Het NNT heeft voor 'De Vaderlozen' gekozen, omdat deze meer over de Russische samenleving van voor de revolutie zou zeggen dan de doorgaans opgevoerde kortere variant 'Platonov'. Wat me opvalt is dat juist die figuren zijn geschrapt die de sociale context een extra dimensie kunnen verlenen, zoals de paardendief Osip en het personeel. In feite ontlopen de bewerkingen elkaar niet zoveel. Via onderlinge relaties en vluchtig gedrag wordt een beeld geschetst van mensen die doelloos dobberen op het verstrijken van de tijd. Vrijwel alle thema's die in Tsjechovs latere stukken zouden opduiken zijn hier al te herkennen. De verveling in een provincieplaatsje, de aristocratie die zijn bezit in handen van de nouveau riche ziet verdwijnen, alcoholmisbruik en ongelukkige liefdes.

Ook hier spitst de handeling zich steeds meer toe op de later tot titelheld gepromoveerde dorpsonderwijzer, die zijn omgeving scherp doorziet en bekritiseert maar wiens moralisme en hogere idealen het afleggen tegen de zwakte van zijn vlees. Zodra Platonov ten tonele verschijnt staat hij in het centrum van de belangstelling, zowel van de andere personages, als van het publiek. Daar zorgt deze enscenering wel voor. In zijn boerenmanchester onderscheidt Platonov zich wezenlijk van de elegante luchtigheid van de anderen. Als een stevige rots in de branding staat hij daar, hand in hand met Sasja, die eerder zijn kind dan zijn vrouw lijkt, bijna verdwijnend in zijn uitstraling.

Dom gansje Dat beeld gebruikt regisseur Aike Dirkzwager in het derde bedrijf weer om de gewijzigde verhouding te laten zien. Als Platonov zich na zijn affaires met de generaalsweduwe Anna Petrovna en haar schoondochter Sofie met zijn 'domme gansje' denkt te kunnen verzoenen, staan ze weer naast elkaar. Platonov strekt zijn hand naar haar, maar Sasja klemt de beer van hun zoontje des te steviger in haar armen en verlaat hem. Zulke dubbelbeelden komen meer voor in de voorstelling. Ook in de vormgeving. Het tapijt uit het eerste bedrijf fungeert in het laatste bedrijf als wandkleed. Zo weet je dat je terug bent op het landgoed van Anna Petrovna, maar ook dat de (financiële) situatie verslechterd is: aan de wand vallen slijtage en verschoten kleuren meer op dan op de grond.

De vrouwen vallen als rijpe vruchten voor Platonov, maar een rokkenjager is hij niet. Dries Vanhegen maakt daar een mooie rol van. Schieten eerst zijn ogen nog vonken als hij iedereen en alleman op de hak neemt en ook de vrouwen met de waarheid èn, ondanks zichzelf, met zijn overmoedige charmes confronteert, later verandert dat in een steeds schichtiger blik. Vanhegen laat overtuigend zien hoe deze cynicus zichzelf verziekt tot een stuurloos wrak.

Het laatste deel van de voorstelling zindert. Daar is opeens een geraffineerd evenwicht gevonden tussen melodrama en tragiek. Geëxalteerde stembuigingen, malle liefdesbetuigingen en diepe wanhoop wisselen elkaar in hoog tempo af, zodat je nauwelijks meer weet of je huilen of lachen moet. Daar valt opeens alles op zijn plek. Met terugwerkende kracht snap ik dan bijvoorbeeld de vreemd in de lucht waaierende armen van Caroline Rochlitz als Anna Petrovna. Daarin zat al de lichte hysterie besloten die bezit van haar neemt. Is 'De Vaderlozen' een aangenaam onderhoudende voorstelling, die nog een beetje te stijfjes op gang komt, op het laatst spettert ze met reuzenkracht naar het knallende moordslot toe, dat het publiek op de verrijdbare tribunes even met stomheid slaat.