Detentie illegalen: dat heet humáán

De auteur is medewerker van het Autonoom Centrum, Amsterdam.

Ondanks alle mooie verhalen over de 'sobere doch humane opvang' moet zo langzamerhand toch geconstateerd worden dat er iets structureel mis is met vreemdelingenbewaring in Nederland.

Als voorbeeld daarvan kan dienen De Schutterswei in Alkmaar; daar werden een aantal jaren geleden ook illegalen gedetineerd, in groepsverband onder een licht regime. De problemen waren binnen korte tijd zo groot, dat snel weer werd overgegaan tot detentie op de cel i.p.v. op de afdeling, en dat de directeur in Trouw liet weten voorstander te zijn van het platspuiten van zijn gedetineerden. Als voorbeeld kan genomen worden Nieuwersluis, waar illegalen bewaakt worden door militairen en waar de (inmiddels overgeplaatste) directeur er een gewoonte van maakte gevangen illegalen naakt aan de hekken vast te ketenen of op andere manieren te mishandelen. Als voorbeeld kan dienen de grensgevangenis in Amsterdam, waar zware isolatiestraffen tot de normale gang van zaken behoorden, waar de medische zorg onvoldoende was, en waar eens in de zoveel maanden de politie op moest treden omdat de spanningen er te hoog opliepen. Het meest recente voorbeeld is dan Tilburg.

Volgens de directeur is er sprake van regels zoals die ook in andere gevangenissen gelden. Wij hebben jarenlange ervaring met het bezoeken van gedetineerde vluchtelingen, en zelfs wij zijn geschrokken van de wijze waarop in Tilburg wordt omgegaan met de gedetineerden. De gevangenis is hermetisch afgesloten van de buitenwereld. Bezoek (maar liefst een heel uur per week) is weliswaar mogelijk, maar dient zich de nodige vernederingen te laten welgevallen (intensieve fouillering, zelfs van baby's, aanwezigheid van bewakers bij gesprekken en ordinaire pesterijen, zoals het plannen van ambassadebezoek van gedetineerde precies tijdens het enige wekelijkse bezoekuur). Niet alleen het bezoek moet schriftelijk worden aangevraagd, zelfs met telefoontjes moet dat zo.

Op alle in het verleden geuite klachten is nooit serieus gereageerd; de diverse directeuren verschuilen zich achter een soort geheimhoudingsplicht of beroepsgeheim t.a.v. individuele gedetineerden. Tegelijkertijd doen zij met het grootste gemak uitspraken als dat zij opgescheept zitten met zware criminelen. Voor alle duidelijkheid: de Willem II is bedoeld voor 'illegale vreemdelingen tijdens hun uitzettingsprocedure', 'de verblijfsduur is in principe (...) 35 à 40 dagen' (voorlichtingsfolder Justitie). Ook al zal het zo zijn dat daar wel eens een crimineel bij zit, het grootste deel van de gedetineerden heeft niets anders misdaan dan in Nederland verblijven zonder geldig papiertje. In Tilburg zitten mensen al langer dan 7 maanden gedetineerd. Voor de helft van de gedetineerden geldt dat zij uiteindelijk zonder enig doel worden vastgehouden; van de 2000 in Tilburg gedetineerde illegalen zijn er 1000 weer op straat gezet (in 1994).

Alle ontkenningen van de directies en alle mooie woorden van Justitie bij de opening van weer een nieuwe 'humane' inrichting (straks weer in Ter Apel) ten spijt, moet je constateren dat Justitie niets doet met de negatieve ervaringen uit het verleden. De inrichtingen zijn bedoeld voor een maximale afschrikking. Iedere controle van buitenaf op de gang van zaken binnen de muren ontbreekt of wordt onmogelijk gemaakt. De volstrekte perspectiefloosheid waarin de meeste gedetineerden verkeren, leidt automatisch tot grote spanningen. Dit wordt nog versterkt door hun behandeling; omdat hun detentie niet gericht is op terugkeer in onze maatschappij, maar juist op hun vertrek, worden zij regelmatig als vuil behandeld en gebeuren er dingen die in andere gevangenissen ondenkbaar zijn.

Gedetineerde illegalen die worden uitgezet dienen zo de boodschap mee naar huis te krijgen dat vluchtelingen in Nederland volstrekt rechtenloos zijn en in feite kunnen kreperen.