Katholieke kerk werkt jonge generatie theologen de deur uit

De rehabilitatie van de bevrijdingstheoloog Tissa Balasuriya (Trouw 20 januari), die door het Vaticaan geëxcommuniceerd was, is een gevolg van het werk van de internationale beweging voor solidariteit binnen de katholieke kerk. Balasuriya, door de Acht Mei Beweging en ook door Kerk Hardop en de internationale pendant We Are Church ondersteund, kreeg een opmerkelijk eerherstel, want in zijn boek 'Maria en de bevrijding van de mensheid' kiest hij voor gelijkberechtiging van vrouwen, inclusief het priesterschap. Tegelijkertijd verklaart hij dat de Europese interpretatie van het begrip 'zondeval' onverenigbaar is met het Aziatische godsbeeld. Het lijkt erop dat het Vaticaan het verlies van invloed heeft willen voorkomen door de Aziatische kerk niet voor het hoofd te stoten.

Welke betekenis heeft de rehabilitatie in Nederland? Zijn hier nog theologen die in de rij staan voor eerherstel, of gaat alles hier in harmonie?

Het lastige van de Nederlandse situatie is dat (zelf)censuur binnen de katholieke kerk zich goeddeels in het verborgene afspeelt. Het grote debat rond professor E. Schillebeeckx is weggeëbd en men lijkt nu wel op te passen voor zoveel ophef.

De harde praktijk is echter dat aan de theologische instituten docenten, om voor het grote publiek onnaspeurbare redenen, eenvoudigweg niet worden aangenomen. Was er in het verleden veel te doen om priesterdocenten die werden ontslagen om hun uittreden en een kerkelijk huwelijk, nu vindt de uitsluiting veel eerder plaats. Van dit schimmig gebeuren weet het publiek helemaal niets. Namen van betrokkenen kunnen niet genoemd worden omdat zij zich te kwetsbaar en te bedreigd achten.

De kans op een plaats aan een katholieke theologische universiteit wordt maar ten dele bepaald door wetenschappelijke prestaties. Samenwonen, opnieuw trouwen nadat een eerdere relatie stukliep, oecumenisch gehuwd zijn, homofiel zijn en dergelijke privé-aangelegenheden zijn risicofactoren die een aanstelling ernstig belemmeren. Er is zeker iets voor te zeggen dat de levenswandel van een docent in overeenstemming is met de boodschap die kerk en universiteit wil uitdragen. Maar de geloofsbelijdenis van de kerk zegt niets over geaardheid of tragiek in levenssituaties waarin mensen zoal terecht kunnen komen.

De laatste jaren komt er nog een belangrijke factor bij. Je wordt getoetst op je orthodoxie. Is datgene wat je schrijft hebt wel in overeenstemming met de leer van de kerk? Wie er precies naar publicaties kijken is mistig, maar het gebeurt. Wanneer je verder in 'de procedure' gevorderd bent, kan er nog een gesprek met bijvoorbeeld de kardinaal plaatsvinden. Het is veler indruk dat de kerkpolitieke kleur en niet eens zozeer wat iemand zegt of schrijft, van invloed is op de aanstelling. Ben je Acht Mei-blauw of Kerk Hardop-lila, dan verminderen je kansen.

Tegelijkertijd is er de precaire en soms onmenselijke positie van de bisschoppen die nu eenmaal zijn aangesteld als bewakers van de orthodoxie. Hoe kan een mens daarover beslissen?

Het zal duidelijk zijn dat elke sollicitant die in dit soort procedures verzeild is geraakt, er alle belang bij heeft dat er geen ruchtbaarheid gegeven wordt aan verschillen van inzicht met degenen die beslissen. Dat heeft tot gevolg, dat er geen sprake kan zijn van solidariteit met hen die nieuwe wetenschappelijke inzichten aan de orde stellen. Dat heeft ook tot gevolg dat van de generatie van veertigers en jongere leeftijd onder de theologen vrijwel niemand echt belangrijke posities in theologische instituten vervult. Als ze al voorkomen, zijn ze veelal werkzaam in kwetsbare tijdelijke banen, of uitgeweken naar protestantse faculteiten. Erger nog, de zittenden hanteren een zekere mate van zelfcensuur: je kunt maar beter niet publiceren over zoiets als...

In de gereformeerde kerk lijkt dit proces anders te gaan. Ik wil niet zeggen dat het meteen veel beter is. De afgelopen tijd is in Trouw uitgebreid bericht over de fake-brief van Van Drimmelen over pedofilie en het door sommigen niet rechtzinnig geachte boek van Den Heyer over 'verzoening'. Deze twee kwesties hebben inhoudelijk niets met elkaar te maken, maar zetten in het licht van het bovenstaande wel aan het denken. Ik kijk met respect naar een synode die een onder vuur liggend theoloog als Den Heyer de kans geeft zich te verdedigen. Je krijgt het idee dat het bredere kerkvolk zich bekommert om de inhoudelijkheid van de discussie en dus ook de orthodoxie. In de zaak-Van Drimmelen kwam ik onder de indruk van het zelfreinigende vermogen van het bestuur van de gereformeerde kerk. Bestuursleden blijven niet zitten, ze treden af. Als dat teveel is, mag de synode ze terugvragen.

Klaarblijkelijk laat men zich in de gereformeerde kerk gezeggen. Hoe anders is dit in de katholieke kerk, waar zelfs in het kerkrecht is omschreven dat het in opspraak brengen van de kerk (lees: de leer) een reden is om iemand af te schrijven, zonder gelegenheid zich te verdedigen (zie bisschop Bür, na geruchten over homoseksualiteit tot aftreden gebracht). Het enige dat overblijft is een slopende en uiterst langdurige procedure met Rome. Dit alles staat op gespannen voet met het recht op vrije meningsuiting, vastgelegd in de Rechten van de Mens.

Maar toegegeven, achter het katholieke systeem alsook het gereformeerde systeem schuilt een wezenlijk probleem: hoe om te gaan met pluriformiteit en waarheid? Niemand weet dat eigenlijk nog goed, ook in het maatschappelijk leven niet; zie het mislukkende dualisme in de politiek. Bedoeld is: echte pluriformiteit en niet een legitimatie om ruimte te creëren, om onder de machtsaanspraken van allang achterhaalde typen van traditie- en schriftuitleg uit te komen.

Het zou zeer te wensen zijn dat met name de katholieke kerk een werkelijk nieuwe structuur ontwerpt waarin het bredere kerkvolk met invloed meebepaalt wat 'waarheid' is. Dan gaat het niet alleen om dialoogsessies of meepraten in bisschoppelijke adviescolleges waar men niet tot zaken komt. Daar trekken slechts bisschoppen aan het langste eind.