Ereprelaat voor Veenkoloniën en voor een tijdperk

Tilapia-stichting 030-2948700

Een zoon van de gemeente is verheven tot 'Ereprelaat van Zijne Heiligheid'. Wit-gele vlaggen, twee kardinalen van top tot teen in purperrood, twee bisschoppen, tv-camera's - allemaal in Barger-Compascuum. Alleen het Veenmuseum herinnert nog aan het barre verleden van armoe en turfstekers. Gebleven is het troosteloze landschap waar nu overpropere, helrode bakstenen huizen de plaggenhutten hebben vervangen. De Josephkerk is groot, maar in deze Drentse uithoek is het percentage katholieken vanouds hoger dan elders in het noorden; destijds arme, Duitse import.

Toen de veenontginning nog in volle gang was, werd hier in 1914 Johann Heine (Jan) geboren. Als de oudste van het katholieke gezin ging hij doorleren op het seminarie, werd priester (in 1942) en missionaris, zoals in deze eeuw duizenden Nederlandse jongens.

Aanvankelijk leek het erop dat het priesterarme Frankrijk zijn werkterrein zou worden. Maar het is anders gelopen. Pater Heine's parochie ging de hele wereld omvatten, althans de derde wereld, met de familie thuis en een groeiende vriendenkring als toegewijde supporters.

Jan Heine wenste zich niet neer te leggen bij de hoge kindersterfte en onderontwikkeling van kinderen in de derde wereld. Zijn antwoord sinds de jaren zestig is simpel: kinderen van 0 tot 6 jaar moeten dierlijke eiwitten binnenkrijgen, al is het maar 50 à 60 gram per dag. Anders gaat het mis, vooral in de hersenen met alle gevolgen van dien.

Na de moedermelk is eiwit in veel arme streken schaars. Jan Heine bedacht samen met een bioloog een plan voor kleinschalige viscultuur. De tilapia-vis, ook wel Petrus-vis, vreet alles en plant zich vlug voort. De Tilapia-stichting (TIF) was geboren voor het opzetten van kleine kweekvijvers.

Tienduizend vijvers

De Drentse pater heeft het schier onmogelijke bereikt: in zo'n dertig jaar zijn er door zijn toedoen in veertig landen nu zo'n tienduizend vijvers - met TIF opgezet, maar van, voor en door plaatselijke gemeenschappen. Inmiddels bewijzen de cijfers dat kinderen-met-vis het echt beter doen. De ontwikkeling staat niet stil: om de duurzaamheid van de vis te verhogen wordt nu ook, kleinschalig, vis tot poeder verwerkt.

De verdiensten van pater Heine zijn in Rome opgemerkt. Dit is precies wat pausen bedoelen wanneer zij klagen over geboortebeperking als oplossing van alle problemen. Deze 'westerse anti-conceptiementaliteit', deze 'cultuur van de dood' keurt de r.-k. kerk scherp af. De methode-Heine biedt een werkbaar en goedkoop alternatief mèt resultaten. Paus Johannes Paulus II heeft daarom pater Heine verheven tot 'ereprelaat', een eretitel voor priesters die geen lid zijn van een kloosterorde. Heine mag zich nu monseigneur laten noemen, of Mgr. voor zijn naam dragen en wat paars dragen.

In Nederland lopen wel enkele tientallen van zulke 'mgrs' rond, maar de meesten hebben de pauselijke bul gewoon met de post thuis gekregen of even in Den Haag bij de nuntius opgehaald, wegens 'bijzondere verdiensten' voor Gods kerk. 's Avonds thuis met wat vrienden een fles wijn, berichtje in de krant, wat schriftelijke en telefonische felicitaties, even naar de kleermaker voor de feesttoog, en dat is het dan.

Maar voor pater Heine in Barger-Compascuum is het groots aangepakt. Een mis in een stampvolle kerk, die nog nooit zoveel hoge prelaten had geherbergd, daarna in de uitspanning het Aards Paradijs een Drentse koffietafel voor honderden genodigden en enkele toespraken. Wethouder G. Huirne-Veelers (CDA) van Emmen betreurde daar dat zij voor het goede doel geen greep mag doen in de gemeentekas, maar zij mocht wel een uurtje bellen. En dat leverde al weer 10.000 gulden op van het Emmense bedrijfsleven voor Tilapia.

Broer Heine verwoordde met een kwinkslag de grote zorg is voor de toekomst. Tilapia is een goedlopende wereldwijde vrijwilligers-organisatie, maar niettemin: hoe verder als de monseigneur niet meer kan?

Kind van de missie

Kardinaal Gantin (74) is een van de machtigste mannen in het Vaticaan; op zijn post kan hij carrières van (kandidaat-)bisschoppen maken en breken. Nu was hij in Barger-Compascuum om er persoonlijk namens de paus pater Heine te eren.

Gantin, afkomstig uit het Westafrikaanse Benin maar daar ooit als bisschop uit verbannen, noemde zichzelf een 'kind van de missie' en hij was er trots op. In het eerbetoon voor Heine nam Gantin ook de duizenden Nederlandse missionarissen mee die ten koste van grote offers Christus in Afrika en elders bekend hadden gemaakt. Hij sprak de hoop uit dat jongeren ook nu de roepstem zouden horen om zich edelmoedig en belangeloos in dienst te stellen van de armen.

Het kwam mooi uit dat het r.-k. liturgisch leesrooster voor deze dag de passage voorschreef over Jezus die vier vissers wegroept van achter hun netten vandaan om ze tot “mensenvissers” te maken. Voor de Groninger bisschop dr. J.B. Möller, tot wiens territoir ook Drenthe hoort, een makkelijk aanknopingspunt. Hij ging niet in op de vraag in hoeverre de pater met zijn stichting weer naar de visnetten was teruggekeerd. Wel dacht hij even aan het lot van al die vissen, waarvoor die visserij “niet erg prettig” is, maar hij waagde zich er niet aan een theologische of ethische uitwerking van deze empathie.

'Op mensen vissen' betekent niet hen vangen, maar hen redden uit ellende, zo betoogde de bisschop. Hij zag in het werk van Tilapia de combinatie van mensen redden door vis te vissen.

Mgr. Jan Heine, de stevige kop met wit stekeltjeshaar verraadt een afkeer van ijdel vertoon. Bij hem geen knol voor een citroen, maar boter bij de vis. De eerste en de laatste ereprelaat uit Emmen en omstreken? De weemoed reikt nog dieper. Het eerbewijs aan Heine - en al zijn collega's in hem - kan niet verhelen dat het met de Nederlandse missie in den vreemde, met haar duizenden mannen en vrouwen en hun edelmoedigheid en romantiek vrijwel is gedaan. Voor mgr. Heine staat er straks tussen Barger-Compascuum en Cadzand geen nieuwe Jan Heine klaar. Het eerbetoon aan de oude pater had daarmee ook iets van afscheid van een tijdperk.