Herbezinning op 'vrouwen en ontwikkeling' dringend nodig

Het Nederlandse beleid op het gebied van vrouwen en ontwikkeling krijgt praktische vorm via steun aan autonome vrouwengroepen en het zgn. mainstreamen.

Grote donoren en organisaties, zoals de Wereldbank en Unicef, hebben allang ingezien dat als het gaat om positieverbetering van vrouwen, onderwijs van cruciaal belang is en zijn terughoudend in het financieren van vrouwengroepen. Onderzoek heeft het onlosmakelijke verband aangetoond tussen toename van onderwijs aan meisjes en afname van kindertal, kindersterfte en kinderziekten. Onderwijs maakt vrouwen productiever en eerder geneigd hun dochters naar school te sturen.

Aan de katalyserende werking van vrouwengroepen in ontvangende landen mag bovendien niet altijd evenveel waarde worden gehecht. De achterban van deze groepen bestaat in de regel uit goed opgeleide vrouwen in steden die weinig gemeen hebben met arme ongeletterde vrouwen op het platteland. Soms ook zijn vrouwenorganisaties ingekapseld door de overheid. Toen in Jemen bijvoorbeeld in 1992 een nieuwe, voor vrouwen heel nadelige, familiewetgeving werd ingevoerd zweeg de Jemenitische vrouwenbeweging in alle talen.

Mainstreamen is een 'jargonwoord', waarmee het tegenovergestelde van marginaliseren wordt bedoeld. Vrouwen moeten evenzeer als mannen profiteren van ontwikkelingshulp en actief deelnemen aan de voorbereiding en de uitvoering van projecten. Maar hoe bereik je dit in maatschappijen waar vrouwen gesegregeerd leven van mannen en dikwijls ongeletterd zijn?

In door Nederland gefinancierde basisgezondheidszorg, watervoorziening, rurale ontwikkeling en vuilnisophaalprojecten wordt steeds weer gegrepen naar dezelfde oplossing: speciale secties voor vrouwen binnen de projecten, waar onder leiding van buitenlandse 'genderdeskundigen' activiteiten zoals landbouw- en gezondheidsvoorlichting, alfabetiseringscursussen en handwerklessen worden georganiseerd.

Deze vrouwen- of voorlichtingssecties zijn om meerdere redenen problematisch. Tekort aan geschoold lokaal kader, het ontbreken van een eigen budget, geringe belangstelling van lokale overheden, maken dat er voortdurend een beroep moet worden gedaan op onervaren deskundigen of vrijwilligsters. De secties worden nooit serieus genomen en krijgen onvoldoende steun en middelen. Zo is aan de voorlichtingssectie van het Rada Rural Integrated Development Project in Jemen, dat 17 jaar lang door Nederland werd gefinancierd, nooit een professionele buitenlandse of lokale voorlichtster verbonden geweest.

Het is overigens onmogelijk om vast te stellen wat het effect is geweest van het werk van de voorlichtingssectie omdat er noch aan het begin noch aan het einde van het project een gedegen survey werd uitgevoerd. In evaluaties werd, zoals vaker in Nederlandse projecten, succes afgemeten aan de hand van aantallen uitgevoerde activiteiten. Resultaten, zoals werklastverlichting, betere voeding en gezondheid en grotere participatie in het onderwijs, worden niet aangetoond.

In 1990 zijn er in de Tweede Kamer vragen gesteld over de toepasbaarheid van het Nederlandse autonomiebeleid in het islamitische cultuurgebied. Deze Kamervragen resulteerden in een nota 'Islam, vrouwen en ontwikkeling'. Deze nota heeft niet geleid tot een nieuwe aanpak of verbetering van de kwaliteit van projecten voor vrouwen. De nadruk komt steeds meer te liggen op formulering van eigen prioriteiten en op idealistisch geïnspireerde projecten met ambitieuze doelstellingen die niet kunnen leiden tot concrete resultaten. Voorbeelden zijn projecten als 'Engendering Islam', 'Engendering Lome' en 'Engendering the Middle East Peace Process'.

Financiering van concrete projecten waarvan de resultaten gemeten worden, minder grote gepreoccupeerdheid met het ontwikkelen van beleidsinstrumenten, meer consideratie voor de mogelijkheden en de beperkingen van de cultuur waarbinnen men werkt, strengere selectie van deskundigen zijn de minimale voorwaarden om het draagvlak voor vrouwen en ontwikkeling, niet alleen in ontvangende landen, maar op de duur wellicht ook in eigen land, in stand te houden. Een nieuw openbaar debat over vrouwen en ontwikkeling is opportuun.