Krijgsmacht is gebaat bij democratisch imago

RAWALPINDI - “Tijdens de verkiezingen mag je niet schieten.” Mobasjir Sjeik zegt het bijna alsof hij het betreurt. In de glazen kasten van zijn winkel staan de half-automatische wapens uitgestald waarmee Pakistaanse burgers hun jachtlust kunnen bevredigen of zichzelf tegen ongewenste elementen beschermen. Sjeik verkoopt ook pistolen en geeft schietlessen. De zaken gaan uitstekend.

Het dragen van een wapen is voor veel Pakistanen nog steeds net zo vanzelfsprekend als het dragen van een schone onderbroek voor minder krijgshaftige lieden. Met name in het noordwesten van het land, waar de roemruchte Pathanen niet alleen zelf hun wapens produceren, maar ook bereid blijken ze te gebruiken.

De 'kalashnikov-cultuur' hoort bij het land dat bijna de helft van zijn halve eeuw onafhankelijkheid door militairen is bestuurd. Ook in Rawalpindi, de oude stad die grenst aan de huidige hoofdstad Islamabad. De winkel van Mobashir Sjeik is er niet de enige in zijn soort.

Dat tijdens de verkiezingen maandag het dragen ervan verboden is, maakt de belangstelling voor het schiettuig er niet minder op. De burgers van Rawalpindi nemen wellicht een voorbeeld aan de organisatie in hun stad waaraan zij een groot deel van hun inkomsten te danken hebben: het leger, dat er met vele duizenden manschappen vertegenwoordigd is in het 'Hoofdkwartier'. Daar is het waar “mannen op hun best” te vinden zijn, zoals het Pakistaanse leger zichzelf bij de bevolking adverteert.

De vooraanstaande positie van deze mannen spreekt in Rawalpindi ook uit de ruime, schone en strak georganiseerde opzet van de verschillende legergebouwen. Hier geen steegjes waar het krioelt van paardenkarren en toeterende mini-busjes, maar brede wegen met op de kruispunten nu en dan een tank of ander afgedankt legeronderdeel, een trots monument dat het verkeer als vanzelf disciplineert.

In een van de gebouwen zit een kolonel. Hij wil niet bij naam genoemd worden, hij heeft trouwens sowieso meer belangstelling voor de live-uitzending op televisie van een cricketwedstrijd met het Pakistaanse team dan voor zijn bezoeker. En vragen over de betrokkenheid van het leger bij de aanstaande verkiezingen zijn een zaak voor de generaal. Maar die heeft al bezoek.

“U begrijpt dat ik u niet ga vertellen hoeveel militairen worden ingezet voor de bescherming van de kieslokalen”, zegt de kolonel. “Want dan gaat u vragen hoeveel procent van het leger dat is. En dan hoort u cijfers die onze vijand ook graag zou horen.” Hij doelt op buurman en aartsvijand India, waarmee Pakistan reeds drie keer in oorlog is geweest. Door die buurman blijven de defensie-uitgaven in elk geval zeer op peil.

Is het leger nog betrokken bij het tellen van de stemmen? “Nee, nee, op geen enkele manier. Die verantwoordelijkheid ligt uitsluitend bij de Kiescommissie.” Het is een delicaat onderwerp in een land waar het politieke bedrijf niet zonder de instemming van de militairen kan plaatsvinden. Toen in november vorig jaar Faroek Leghari, de president, premier Benazir Bhutto ontsloeg, is dat met medeweten van de krijgsmacht gebeurd.

Onlangs is de politieke rol van het leger zelfs openlijk vastgelegd met de oprichting van de CDNS, de Nationale Defensie- en Veiligheidsraad. Volgens sommigen is de CDNS niet meer dan de formalisering van een al lang bestaande situatie. De stafchef van de krijgsmacht, Jehangir Keramat, heeft verklaard er niet op uit te zijn de regering te controleren. Volgens ingewijden zou hij zelfs weinig blij zijn met dit orgaan, ingesteld en voorgezeten door de president.

Anderen hebben hierover sterke twijfels. Officieel is de CDNS niet meer dan een 'adviesorgaan'. De nieuwe regering zou de raad na de verkiezingen van 3 februari ook weer kunnen ontbinden. Maar de vrees bestaat dat de CDNS een blijvertje zal blijken.

“Het is een soort supra-kabinet”, meent Asma Jehangir, de voorzitter van de onafhankelijke Pakistaanse commissie voor de mensenrechten. Zij is voor de duvel niet bang en voor het leger al helemaal niet.

Jehangir steekt rustig een sigaret op; een ongewoon gebaar voor een Pakistaanse vrouw, maar nog vreemder als dit gebeurt voor zonsondergang in de vastenmaand ramadan. “In die raad zitten mannen in uniform. Vertel mij eens, wie zou het aandurven hun adviezen in de wind te slaan?”

Jehangir is weinig gerust op de uitkomst van de aanstaande verkiezingen. Zonder in details te treden wijst zij op “avonturistische groepen” in Pakistan die baat kunnen hebben bij het voortbestaan van een politiek onzekere situatie. “Dan zullen ze van zich laten horen, het komt hun soms fascistische agenda het beste uit.” Achter haar woorden doemen beelden op van sectarische religieuze groepen en fanatieke militairen.

Het lijkt een te negatief beeld van de mannen op hun best. Veel deskundigen menen dat de militairen zich juist onzichtbaar, zij het duidelijk aanwezig op de achtergrond willen houden. De krijgsmacht is gebaat bij blijvend hoge uitgaven voor defensie, maar zij is ook, vanwege de verstrengeling van militaire en zakelijke belangen, gebaat bij een democratisch imago van de politiek, een imago dat bijvoorbeeld de banden met geldschieters in het Westen intact houdt.

De vooralsnog laatste militair die in Pakistan openlijke politieke macht bekleedde, was dictator-generaal Zia ul-Haq, de man met de eeuwige, ijzeren glimlach en het blikkerende gebit. Hij kwam in 1988 bij een nooit-opgehelderd vliegtuigongeluk om het leven. Zijn opvolgers als stafchef van de krijgsmacht hebben in toenemende mate getoond het openbaar bestuur in handen van burgers te willen laten. De verkiezingen van 1993 waren volgens waarnemers opvallend eerlijk, juist ook door de steun van het leger aan het proces.

Van het Turkse of Indonesische model van samenwerking tussen militairen en politici is momenteel in Pakistan dan ook geen sprake. Ook zonder een orgaan als de CDNS weet iedereen dat minstens de impliciete goedkeuring van de krijgsmacht nodig is om zaken te doen. Bij de verkiezingen zal het leger alleen te zien zijn als de beschermers van de stembussen. Zo hoort het ook, weet wapenhandelaar Mobashir Sjeik. Als burger mag je tijdens de verkiezingen niet schieten.