'Ondernemers moeten het uniform van generaals en kolonels uittrekken'

Van een onzer verslaggeefsters AMSTERDAM - In 1870 was in de rijkste landen het gemiddelde inkomen elf maal zo hoog als in de armste landen. In 1960 was dat uitgelopen tot 38 keer zo hoog, en tien jaar geleden tot 52.

De voorspelling is dat de kloof nog harder groeit. Over twintig jaar leeft een derde van de wereldbevolking in armoede, een kwart (twee miljard mensen) heeft geen dak meer boven het hoofd en mist toegang tot schoon drinkwater.

Hoe kun je tegen deze achtergrond nog de liberalisering, de vrije markt met z'n 'survival of the fittest' omarmen, vraagt de Leuvense hoggleraar Riccardo Petrella zich af. “In één decennium wordt een leerproces van twee eeuwen - met eerst keihard kapitalisme, later de centraal geleide economieën onder verstarrend communisme en de sociale markteconomieën - overboord gesmeten. Juist nú is de verguisde ideologie uit de jaren '70, de Westeuropese sociale markteconomie met haar bescherming van de zwakkeren door de overheid, nodig. Maar nu dan wel op wereldschaal.” Want, staat volgens Petrella vast, niet alleen de economie globaliseert, maar ook de sociale problemen (milieu, bevolkingsexplosie, migratie, armoede, epidemieën als aids en malaria, georganiseerde criminaliteit) kunnen niet meer worden opgelost door één regering, maar moeten in wereldwijd verband worden aangepakt.

Petrella, voorzitter van de Groep van Lissabon, pleite gistermidag in de Rode Hoed tijdens het debat 'grenzen aan de concurrentie' voor een sociaal contract op wereldschaal naar het voorbeeld van de Nederlandse overlegeconomie. Daarmee bedoelt de groep - een denktank van 19 Amerikaanse, Europese en Japanse economen, natuurkundigen en industriëlen onder wie de Nederlander Louis van Emmerij, oud-voorzitter van het centrum voor ontwikkeling bij de OESO en nu adviseur bij de Inter-American Development Bank - harde mondiale afspraken, te beginnen over de verdeling van het snel schaars wordende drinkwater. Later moet dat worden uitgebreid tot het gebruik van alle grondstoffen, tot arbeidsbescherming en migratie, tot de invoering van een wereldwijde eco-tax, en de globale controle van geldstromen en belasting op speculatiewinsten. Voor de controle op het sociale contract moet een nieuwe wereldorganisatie in het leven worden geroepen, waarin onder meer de Wereldhandelsorganisatie, het IMF en de Wereldbank samenwerken.

In wezen stelt de groep denkers andere waarden centraal: zij propageren samen werken werken in plaats van met elkaar wedijveren. Zij stellen dat de drijfveer achter de wereldwijde liberalisering - het concurrentievermogen van een onderneming of een land - “niet geschikt is om deze planeet met al zijn sociale problemen te besturen.”

“Niet alleen regeringen, ook ondernemers moeten worden ontwapend. Ze moeten het uniform van generaals en kolonels uittrekken. De financiële pers moet de jachthoorns opbergen, waarmee ze zo vele jaren hebben opgeroepen tot oorlogen om de ruimte, de oceanen, de kabels, de chips, de investeringsfondsen.”

Tegen gesprekspartner Rick van der Ploeg, PvdA-Kamerlid en pleitbezorger van liberalisering van markten, stelde Petrella: “Door de zucht naar competitie wordt ook de democratie vernietigd. U als parlementslid heeft geen macht meer, u kunt het kapitaalverkeer op geen enkele manier beïnvloeden.” Maar Van der Ploeg bleef de liberalisering verdedigen: “Meer markt leidt niet tot meer achterstand, maar geeft juist door de open markten meer kansen aan achterliggene landen. Kijk naar Portugal, dat door het lidmaatschap van de EU juist zijn achterstanden in Europa inhaalt. Of omgekeerd: kijk naar de blokkade tegen Marokko bij het exporteren van tomaten in de EU. Nederland doet alles om dat tegen te houden, alleen om zijn eigen tuinders te beschermen.”

Van der Ploeg is níet tegen competitie, maar hij wèl meer coördinatie op internationaal niveau, hij wil dus meer markt èn meer overheid. “Verzorgingsstaten moeten niet ontmanteld worden. Je ziet dat landen met veel inkomensgelijkheid als Duitsland en Nederland, economisch het beste presteren.” Maar Van der Ploeg waarschuwde voor te veel idealisme bij Petrella, want internationale afspraken komen maar moeizaam tot stand. “Het lukt zelfs binnen de EU nog niet om tot afspraken over de ecotax te komen.” De PvdA-er viel Petrella wel bij wat betreft de invoering van een belasting op speculatie-kapitaal. Ook vindt Van der Ploeg dat er een sociaal contract moet komen voor de verdeling van asielzoekers.