Het nieuwjaarsvuur symboliseert de vrijheid

Is het een stunt of een misverstand? Ineens springen twee mensen tegelijk over het nieuwjaarsvuur in de Istanbulse buitenwijk Nurtepe. Ze botsen, raken uit de koers maar komen nog net behouden terecht. Het is niet het enige spannende moment.

Op daken rondom het pleintje staan mensen op de uitkijk naar de politie. De eerste busjes zijn al langs geweest. Na de bloedbaden van vorige week in de wijken Gazi Mahallesi en Ãœmraniye zijn de deelnemers aan het Nevroez-feest op het ergste voorbereid. Nevroez is het Koerdisch-Iraanse nieuwjaarsfeest. Het vuur waar je overheen moet springen en waaromheen mensen een rondedans maken, symboliseert de vrijheid. Het verwijst naar de strijd tussen de tiran Dohoek en de smid Kava. Dohoek at als ontbijt elke ochtend een menselijk brein op. Kava maakte een einde aan die wantoestand door Dohoek de schedel in te slaan. Nevroez in Instanbul is een beetje zoals carnaval ten noorden van de Moerdijk. Drie jaar geleden schoot het Turkse leger nog honderd mensen dood in Koerdische steden tijdens Nevroez-vieringen. Nu is het in heel Turkije ineens een officiële feestdag. De Turken komen oorspronkelijk uit Centraal-Azië. Zo'n duizend jaar geleden bereikten de eerste Turkse stammen wat nu Turkije is. Historici schijnen onlangs te hebben vastgesteld dat dat exact op 21 maart is gebeurd, vandaar dat Nevroez nu ook Turks is.

Op het Nevroez-feest in Nurtepe staat voor iedereen vast wie nu de rol van de menseneter Dohoek vervult. Het leger en de politie. Er loopt een enkeling in Koerdische dracht, maar het merendeel van de aanwezigen behoort tot wat ze hier, revolutionair links, noemen en het zijn alevieten.

Deze Nevroez-viering staat vooral in het teken van de bloedbaden in de wijken Gazi Mahallesi en Ãœmraniye, waar vorige week volgens officiële cijfers zeventien doden vielen. Ook vanuit Nurtepe ging op zondagavond een grote groep betogers op pad, onmiddellijk nadat er in Gazi Mahallesi vier cafés waren beschoten. Daarbij vielen twee doden. Later op de avond steeg het aantal doden tot vijf, waarna op maandag niemand meer was te houden. De echte rel blijft ook in Nurtepe uit op Nevroez.

De rest van de avond is vrij voor nabetrachtingen over het bloedbad van vorige week. Inwoners van Nurtepe vegen alle diepgaande analyses die er sindsdien zijn gemaakt resoluut van tafel. Nee het heeft niets te maken met de tegenstelling tussen alevieten en soennieten. Klopt, alle doden waren alevieten en er zijn eerder inderdaad bloedige pogroms geweest tegen alevieten, in het oosten van Turkije. Maar in Gazi Mahalle zijn de verhoudingen tussen de alevitische meerderheid en de minderheid van soennitische moslims uitstekend. “We trouwen met elkaars dochters”, zeggen ze. Kunnen islamitische fundamentalisten van de Refah-partij of de terreurorganisatie IBDA-C de misdaad hebben gepleegd? Nee. Juist sinds de Refah het stadsbestuur in handen heeft, hebben de alevieten organisaties kunnen opzetten die de oude alevitische tradities weer tot leven moeten brengen. Van die tijd ook dateren gemeenschapshuizen van de alevieten in de buitenwijken van Istanbul. De Refah-partij was daar eerst op tegen, maar legde zich er snel bij neer. Ze probeert nu zelfs zieltjes te winnen onder de alevieten.

Kan de Koerdische PKK de hand hebben gehad in het bloedbad? Met het oogmerk de strijd tegen het Turkse leger te verplaatsen van Oost-Turkije naar Istanbul, waar miljoenen Koerden wonen, die gevlucht zijn voor de armoe en de oorlog in hun geboorteland? Het zou wel betekenen dat de PKK heeft gemoord onder die Turken, de alevieten, die het meeste begrip hebben getoond voor de Koerdische strijd. In Gazi Mahalle en Nurtepe sluiten ze de PKK als dader uit. Premier Tansu Çiller had het over “buitenlandse haarden” die de integratie van Turkije in Europa onmogelijk willen maken. In die buitenlandse betrokkenheid gelooft hier geen mens, maar misschien bedoelde de premier in werkelijkheid binnenlandse tegenstanders bij aansluiting bij de Europese Unie. Binnen leger en politie zijn verklaarde tegenstanders van aansluiting bij de EU, omdat ze vrezen dat de EU hun te veel op de vingers zal kijken.

Zouden zulke vijanden van de EU de aanslag in Gazi Mahallesi kunnen hebben uitgevoerd? Çiller kan niet zo maar het almachtige leger beschuldigen, vandaar misschien dat gepraat over Grieken? Weer geloven ze er hier niets van. Voor een deel komt het door de afgelegen ligging van de buitenwijken als Gazi Mahallesi, die spontaan zijn gegroeid, illegaal en zonder planning. Het is een wereld die op zichzelf staat, als er hier iets gebeurt denk je niet aan zoiets vers als Europa, het centrum van Istanbul lijkt hier al lichtjaren ver. Maar ze hebben wel andere argumenten. Wat in Gazi Mahallesi is gebeurd valt minder uit de toon dan het lijkt. Gazi Mahallesi is politiek links. Al sinds jaar en dag maakt de politie er, in heel Turkije, een gewoonte van cafés of centra binnen te vallen waar linkse mensen bijeenkomen. Vaak moeten ze mee naar het bureau voor slaag of erger. Er verdwijnen geregeld linkse mensen spoorloos. Er gaan hier, om maar eens iets absurds te noemen, verhalen dat rechtse middelbare scholieren folterkamers hebben waar ze linkse collega's toetakelen. Het geeft een speciaal aroma aan de plannen van premier Çiller om op middelbare scholen het vak mensenrechten in te voeren. De schietpartij op de cafés in Gazi Mahallesi is gewoon wat uit de hand gelopen, denken ze hier. De politie, volgens de inwoners de dader, had niet gerekend op zo'n felle reactie van de bevolking. Ze wilden gewoon de schrik er een beetje injagen, zoals ze wel vaker doen. Zoals een paar maanden geleden toen ze zo maar eens een linkse broodjesverkoper doodfolterden. De scherpe verhoudingen in Gazi Mahallesi zijn deels een erfenis van de militaire staatsgreep van 1980.

Sindsdien kreeg de politie in linkse wijken de vrijheid om naar believen zich te misdragen. Enige matiging ging er in latere jaren soms uit van de militaire politie. Maar die zit nu, als gevolg van de Koerdische oorlog, goeddeels in het oosten van het land. Die Koerdische oorlog heeft er verder voor gezorgd dat er een einde kwam aan de jarenlange spectaculaire economische groei. De toenemende werkloosheid verhoogt de spanning. De honderdenmiljoenen guldens die op dit moment het Turkse leger verschiet in Irak, bieden weinig uitzicht op een verandering van die trend.