Kerk verkettert weer Milosevic

Van onze kerkredactie AMSTERDAM - De verklaring van de bisschoppen van de Servisch-orthodoxe kerk, waarin zij gisteren president Milosevic veroordeelden om de manier waarop hij 'politieke en religieuze vrijheden wurgt' en 'verkiezingen vervalst', betekent niet het eerste meningsverschil tussen kerk en president. Al een paar keer eiste de kerk het hoofd van de president.

Het effect van die klemmende uitspraken was tot nu toe gering, zo is gebleken uit parlements- en presidentsverkiezingen waarvan de uitslag in tegenstelling tot die van de jongste gemeenteraadsverkiezingen níet door stembusvervalsing werd verminkt. Serviërs hebben een groot maar ook afstandelijk respect voor de Servische kerk.

In 1991 al uitte de heilige synode scherpe kritiek op Milosevic, toen nog zonder enig effect op de Servische publieke opinie: Milosevic had van de kerk nooit mogen aanvaarden dat er VN-troepen in de (toen nog) door Serven bewoonde gebieden in Kroatië zouden worden gestationeerd. In 1992 was patriarch Pavle aanwezig bij de grote anti-Milosevic-demonstraties van dat jaar. Toen al - toen het extreme nationalisme binnen de kerk nog niet op zijn hoogtepunt was - eiste de kerk het aftreden van Milosevic. In 1993 en 1994 bleef de kerk de trom roeren toen Milosevic tot compromissen inzake Bosnië bereid leek.

In augustus 1995 eiste de bisschoppenconferentie opnieuw zijn aftreden omdat de president de Serviërs in de Kroatische Krajina aan de Kroatische brandschatters zou hebben uitgeleverd. De bisschoppen riepen bij die gelegenheid 'volks- en partijleiders' in klein-Joegoslavië op een nieuwe regering te vormen die het vertrouwen van het Servische volk geniet 'en de eer van Servië kan redden en het voortbestaan van het Servische volk kan garanderen'. Gebleken is, schreven de bisschoppen, dat het 'neo-communistische bewind' van Milosevic, dat zijn 'morele en patriottische verplichtingen' ontloopt, tot zulks niet in staat is.

Nogal eens botsten kerk en president, zoveel is zeker, omdat de kerk de president niet nationalistisch en niet vechtjasserig genoeg vond. Dat mengde zich van begin af aan met een bisschoppelijke afkeer van Milosevic' a- zo niet anti-religieuze instelling, zijn communistische wortels-en-stam en zijn on-democratische bestuursvoorkeuren.

De Servisch-orthodoxe kerkleiding heeft zich nooit op dezelfde manier als de Roemeense, Bulgaarse en Russische collega's aan het communistische regime verkocht, en altijd een zekere waardigheid en afstand weten te behouden. Servisch-orthodoxe bisschoppen waren en zijn er altijd al in soorten geweest: de hoogbejaarde 'schipperaar' patriarch Pavle moest vorig jaar nog bijna zelf aftreden, omdat de meerderheid in de bisschoppenconferentie het hem niet vergaf dat hij de vredesakkoorden van Dayton steunde. Een meerderheid was (en is, vermoedelijk) diep doordrongen van het Servische slachtofferdenken dat wortelt in vier eeuwen Turks juk, vervolging door de katholiek-kroatische Ustasja's in de Tweede Wereldoorlog, angst voor de 'mafia van Rome' en de oprukkende Islam.