Ook carnavalsroes vereist het bewaren van de goede maat

Van een onzer verslaggevers TILBURG - Het roomse zuiden maakt zich op voor de eeuwenoude rituelen van het carnaval. Zinnetje als een open deur, maar wetenschappers zouden er vraagtekens bij zetten: rooms? eeuwenoud? ritueel?

Wie om zich heen kijkt ziet volop beweging op de rituele markt. In de aanloop naar carnaval hield de katholieke theologische faculteit te Tilburg gisteren een studiedag rondom dit verschijnsel onder het motto: de Madonna van de Bijenkorf. Mariabeelden, ooit in vroomheid en eerbied gekoesterd in het huisgezin op de schouw, weggedaan naar zolder of in de vuilnisbak, nu als trendy hebbedingetje te koop bij de warenhuizen. De beweging op de rituele markt zichtbaar binnen één generatie.

Ook carnaval laat zo'n snelle verschuiving zien: nog in de jaren vijftig probeerden pastoors met extra langdurige gebedsstonden tijdens de carnavalsdagen (vergeefs) een geestelijk alternatief te bieden voor de toen nauwelijks ingeburgerde feest-traditie. De pastoors hebben die strijd opgegeven, nu vieren ze de 'carnavalsmis' als religieuze inswinger.

Rituelen verkeren in crisis èn in bloei: daarover leek men het in Tilburg eens. Liever dan te haastig spreken over een religieus reveil kan men bezien hoe het gaat met rituelen, bij geboorte, huwelijk en dood, maar ook elders, op het werk, in de vrije tijd, de tv-programma's. Liturgist prof. Paul Post had bijvoorbeeld met het oog van de ritenman naar het 'feest der feesten' gekeken, zoals hij de 'tocht der tochten' doopte - de Elfstedentocht. En de Vlaamse jezuïet en rock-filosoof dr. Jan Koenot wees erop hoe tijdens een uitbundig popconcert de jonge bezoekers het ritueel helemaal mee voltrekken, het bewegen, meezingen, de extase, niet te vergelijken met de harkerige gelovigen tijdens de hoogmis.

Riten in en buiten religieuze kaders vormen in hun bonte verscheidenheid een rijk veld voor theologen, dichters, musici, therapeuten.

Tegenover dat rijke veld is een kritische houding gepast, zo kwam naar voren. Post wees erop dat rituelen de plaats in kunnen nemen van wat hij samenvatte onder het woord 'solidariteit'. Ook Koenot doelde daarop: een uitgesproken christelijk ritueel is dat van de voetwassing.

Er heerst ook veel rituele verlegenheid: de oom die tijdens de doopviering liever de video hanteert dan een kaarsje vasthoudt. In plaats van verbroederende rituelen rondom volksfeesten, sportwedstrijden enzovoorts, komt in de kerk juist meer en meer de nadruk op de eigen individuele smaak of krijgt ieder segment (kinderen, jongeren, ouderen, gezinnen) een eigen ritueel menu.

Rituelen vormen volgens de godsdienstpsycholoog dr. R. Nauta steeds meer een “decor dat de leegte vult als garantie voor het goede gevoel”. Een nieuw fenomeen op de rituele markt is het zogenoemde religieuze begeleidingsbureau, dat een huwelijkssluiting van niet-kerkelijken op verzoek van het aanstaande echtpaar voorziet van passende rituelen. In dat kader hield Nauta een pleidooi voor het in katholieke kring vrijwel verdwenen ritueel van de biecht. Daar vindt van oudsher “de confrontatie plaats met het eigen geheim (...) Daar worden geheimen gedeeld. De biecht is het aangewezen ritueel voor een narcistische cultuur. Talkshows zijn de individualistische perversie van deze rituele vorm; in de biecht komen alle elementen samen die in veel moderne rituelen worden gezocht maar niet gevonden. In de biecht wordt men uitgenodigd het eigen onvermogen te onthullen”, het is een ritueel dat sterk maakt, tot verzet wekt en doet geloven dat mensen niet opgaan in wat is, aldus de godsdienstpsycholoog uit Tilburg.

Terug naar carnaval. Dr. Carla Wijers uit Amsterdam is erop gepromoveerd. Zij onderstreepte hoe het succes van zelfs dit ritueel afhangt van je samen aan ongeschreven regels houden. Het geheim zit niet in ongeremd zuipen en vrijen en in het maar doorgaan; bij het goede ritueel en zelfs bij de roes hoort de goede maat.

Bij de recente gemeentelijke herindeling in Noord-Brabant zijn het roomse Dussen en het zwaar-reformatorische Werkendam samengevoegd. Mag Dussen volgende week zondag wel carnavallen? Ja dat mag, maar daar was wel een rituele ruilhandel voor nodig: in de nieuw-gevormde gemeente is het uit met het registreren van homo-verbintenissen.