Nieuw toneelstuk van Peter Handke in Wenen enthousiast ontvangen

WENEN - Wat betreft de Oostenrijkse schrijver Peter Handke valt één ding niet te ontkennen: hij is een schrijver die de gemoederen verhit houdt. Zijn eerste toneelstuk, 'Publikumsbeschimpfung', was een radicale afrekening met de kunstvorm toneel. Dertig jaar later zorgde Handke met twee reisverhalen - 'Een winterse reis naar de rivieren Donau, Save, Morawa en Drina' en 'Zomers vervolg op een winterse reis' - opnieuw voor een heftige controverse.

Met name de Duitse, Franse en Amerikaanse media zouden volgens Handke een eenzijdig beeld van de oorlog in het voormalig Joegoslavië gegeven hebben. 'Serviërsvreterij', zoals hij het uitdrukte. Niet alleen werden de essays in verschillende talen vertaald en uitvoerig besproken, bovendien trad Handke bij talrijke gelegenheden op als een strijdlustige verdediger van zijn eigen thesen.

Afgelopen zaterdag was het opnieuw Handke, de dramaticus, die de aandacht trok. In het Burgtheater in Wenen vond de met spanning verwachte première van zijn nieuwste toneelstuk 'Zurüstungen für die Unsterblichkeit' (Voorbereidingen op de onsterfelijkheid) plaats.

Hoewel het stuk niet direct over Joegoslavië gaat, is het nauwelijks overdreven om te stellen dat het een logische voortzetting van zijn laatste werken is. Net als in zijn Servische reisverhalen draait het om oorlog en vrede, om de illusie van het heldendom, en het gemak waarmee het volk misleid wordt. Na de serieuze toon van zijn essays behandelt hij het thema echter dit keer met ironie en zwarte humor.

Enclave De plaats van handeling is een kleine enclave die omgeven is door oorlogsvoerende staten. De laatste oorlog heeft het gebied in een troosteloze toestand achtergelaten. Twee zusters zijn echter in blijde verwachting. De één heeft haar kind met liefde ontvangen, de ander is verkracht door een buitenlandse soldaat. Als beide neven opgroeien, blijken hun persoonlijkheden even verschillend te zijn als hun verwekking. Pablo Verga is een man van de daad, hem schijnt alles te lukken. Felipe Verga is daarentegen de geboren verliezer: een gehandicapte, een lafaard en een melancholicus. Terwijl Pablo de wijde wereld intrekt, blijft Felipe achter om de kronieken van de enclave te schrijven.

Een tijd lang lijkt het er op dat alles zich in de goede richting ontwikkelt. Van een nietszeggend stuk land dat 'geen denker, geen held en zelfs geen eigen sage' heeft voortgebracht, wordt de enclave tot plaats voor vredesconferenties en een populaire filmcoulisse. Wanneer Pablo als gevierde held terugkeert uit den vreemde, lijkt het er op dat hij de koningstitel zal ontvangen.

Kort daarop stort de illusie van een betere wereld echter als een kaartenhuis ineen. De wankele vrede waarvan de enclave geprofiteerd had, wordt door een nieuwe oorlog weggevaagd, en de aanvoerder van de vreemde troepen houdt Pablo een genadeloze spiegel voor: al zijn daden en gedachten zouden uiteindelijk geleid zijn door de gedachte aan de dood.

Talloze interpretaties Ongetwijfeld is 'Zurüstungen für die Unsterblichkeit' een stuk dat voor talloze interpretaties vatbaar is. De enclave lijkt enerzijds voor Oostenrijk te staan en anderzijds voor Bosnië. In het ongelijke nevenpaar, Pablo de wereldverbeteraar en Felipe de kroniekschrijver, heeft Handke klaarblijkelijk twee aspecten van zijn eigen persoonlijkheid afgebeeld. Het feit dat beiden uiteindelijk mislukken, lijkt een symbolische uitdrukking voor zijn eigen falen als vechter voor de gerechtigheid te zijn.

In die zin maakt het stuk ook een genuanceerdere en aangenamere indruk dan de wat pedante schoolmeestertoon die Handke als essayist aanslaat. Het lijkt er op dat Handke zijn toeschouwer verschillende boodschappen wil leveren, waarbij deze zelf uit moet zoeken welke de juiste is. Die vaagheid is tegelijkertijd het sterkste en het zwakste punt van Handke's nieuwe toneelstuk. Het stuk bevat overigens naast diepzinnige dialogen, oerkomische scènes. Wat betreft dat laatste is veel te danken aan de regie van Claus Peymann en de decor-inrichting van Achim Freyer.

Doordat de grote lijn zo moeilijk te ontdekken valt, vormen de drieëneenhalf uur die het stuk duurt een uitermate lange zit. Net als Handke de essayist heeft Handke de toneelschrijver de neiging goede ideeën door zijn neiging tot langdradigheid te doen verstikken. Desondanks was het verdiend dat het stuk door het publiek in het Burgtheater met een daverend applaus beloond werd.

Even kon Handke het niet laten om in zijn rol als Nationaal Geweten terug te keren. Toen hij op het toneel kwam om zijn ovaties in ontvangst te nemen, balde hij kort zijn vuist in de richting van kanselier Klima. Twee weken geleden heeft Klima het ministerie voor cultuur afgeschaft en zelf de cultuurpolitiek in handen genomen. Een maatregel die klaarblijkelijk niet de goedkeuring van Handke heeft.