THE KIOSK

WAS HET NAZISME DAN ZOVEEL ERGER DAN HET COMMUNISME?

Wacht even, zeggen sommigen, je moet ook naar de beweegredenen van de uitroeiers kijken. Hadden ze, zoals communistische potentaten, een op zichzelf respectabel politiek oogmerk of was de verdelging van mensen voor hen een doel op zichzelf?

Het is een onderscheid waar je ook weer twee kanten mee op kunt. De een verbindt er de conclusie aan dat de nazi's verdorvener waren dan de communisten. Voor de ander is eerder het omgekeerde waar. Die vindt massamoorden het meest pervers als ze in naam van een nobel ideaal worden gepleegd. In tegenstelling tot de nazi's, die geen aanspraak op deugdzaamheid maakten, verkochten de communisten mooie praatjes over hun humane aspiraties. Ze draaiden zo de halve wereld een rad voor ogen, en joegen ondertussen vele miljoenen de dood in.

Wie zich in de slachtoffers van de twee ideologieën probeert te verplaatsen, zal eerder een derde opvatting aanhangen. Deze: moord is moord. Ongeacht het motief. Zo ongeveer dacht ook Hannah Ahrendt erover, schrijft de Amerikaanse historicus Martin Malia in The Times Literary Supplement: beide systemen vernietigden hun slachtoffers, niet om wat die deden maar om wat ze waren, Joden in het ene geval, koelakken in het andere.

Zelf geeft Malia geen ondubbelzinnig antwoord op de vraag wat erger was, het nazisme of het communisme. Maar hij vindt wel dat, gezien de moorddadigheid van het systeem, over (ex-)communisten vaak al te mild wordt geoordeeld.

Kurt Waldheim werd alom uitgespuwd, maar wie hoor je over de huidige premier van Hongarije, Gyula Horn? De man hielp als lid van de militie de Hongaarse opstand onderdrukken. Standbeelden van Lenin, van wie 'vijanden van het volk' bestreden mochten worden als waren ze 'schadelijke insecten', staan her en der recht overeind. Dezelfde Fransen die Heidegger verfoeien, bewieroken de dichter en stalinist Aragon. Het leven van kameraad Pablo Neruda inspireerde de makers van de film 'Il Postino', en niemand die er schande van sprak. Was, vraagt Malia, het communisme dan zoveel minder erg dan het nazisme?

De westerse tegenzin om de twee met een en dezelfde maat te meten, verklaart hij mede uit angst voor politieke repercussies: het zou ultrarechts in de kaart spelen. Malia heeft er nog een verklaring voor, en die is pijnlijker: “Iedere waarheidsgetrouwe rapportage over communistische misdaden doet de deur naar Utopia dicht”. Dat is in onze onrechtvaardige wereld voor té veel mensen van goede wil onverdraaglijk. Ze weigeren “afstand te doen van de hoop dat er ooit een einde komt aan de ongelijkheid van mensen”.

DIRECTE DEMOCRATIE KAN, ZIE DE BRIEVENRUBRIEKEN

Politici doen nog alsof er niks aan de hand is, maar diverse bladen pleiten de laatste tijd voor een grondige renovatie van de West-Europese stelsels van volksvertegenwoordiging.

Die berusten nog op de fictie dat een natie haar regeringsbeleid kan bepalen door eens in de zoveel jaar te kiezen tussen stevig in het volk gewortelde partijen met heel uiteenlopende ideologieën en dito plannen voor de inrichting van de samenleving. Zulke partijen bestaan niet meer, constateerde The Economist eind vorig jaar, en mede daarom wilde het blad de parlementaire democratie deels vervangen zien door een systeem van referenda.

Aan de vooravond van de Nederlandse parlementsverkiezingen varieert het tijdschrift Ode op hetzelfde thema. Ode, dat zich 'kroniek van de onderstroom' noemt, probeert Nederland ontvankelijk te maken voor onconventionele ideeën over maatschappelijke en politieke kwesties.

Ziehier, in een notendop, de argumentatie van hoofdredacteur Jurriaan Kamp: De kiezers zijn tegenwoordig mondig, eenduidige politieke doelstellingen schaars. De maatschappij verandert snel. Ze zit zo ingewikkeld in elkaar dat de meeste politici haar niet meer overzien. Over sommige onderwerpen kun je beter de burgers zelf raadplegen. Die hebben 'heldere ideeën over de gang van zaken in de samenleving' - luister maar naar de praatradio en lees de ingezonden brieven in de kranten.

Aan deze redenering, waarvan de schakels niet alle een even solide indruk maken, verbindt Kamp voorstellen voor proeven met directe, actieve democratie. Op zijn lijstje staan een soort politieke jury-rechtspraak (met getuigen-deskundigen, naar experimenteel Amerikaans model), digitale democratie (via Internet) en referenda (naar Zwitsers voorbeeld). Verhoopt resultaat: 'meer participatie en betrokkenheid'.

Dat verwacht Kamp ook van een fiscaal systeem waarin de betalers mogen stemmen over de besteding van belastinggeld.

Zo zou hij graag van de overheid elk jaar een A4'tje over de wegenbelasting ontvangen. De voorkant zou de burgers moeten informeren over de jaarlijkse opbrengst, de achterzijde over mogelijke bestedingen: zoveel voor een brug hier, zoveel voor een knooppunt daar. De automobilist mag kiezen. Kamp ziet het al voor zich: in een stilstaande auto gezeten, pakt hij het papier en stemt ter plekke voor verbreding van de weg waarop hij in de file staat. Uitstappen om de medeburgers te raadplegen wier weilanden hij wenst te laten asfalteren, is van de ultra-democraat blijkbaar te veel gevraagd.

Jon Katz is redacteur van Wired, hét blad voor de digitale generatie. Hij ziet - schrijft hij, ook in Ode - op Internet een Digitale Natie van jonge, goed opgeleide, uitstekend geïnformeerde lieden ontstaan. Die kan straks al nettend en webbend zinnige oplossingen aandragen voor politieke en sociale vraagstukken waar 'het futloze huidige systeem' niet tegen opgewassen is.

Maar dan moet het op Internet en het World Wide Web, nu nog 'een vechtende kluwen zonder veel contour', wel wat ordelijker en overzichtelijker toegaan. En er is nog een struikelblokje: de aanstormende bevolking van de Digitale Natie zou er nog even voor moeten zorgen dat ze 'een gemeenschappelijk stelsel van normen en waarden' ontwikkelt, 'met een morele ideologie en de menselijke waardigheid hoog op de agenda'. Katz ziet het blijkbaar gebeuren - en zo blijft, Martin Malia ten spijt, Utopia toch een wenkend, zij het elitair perspectief.