Duitse liberalen zijn te rechts om te overleven

BERLIJN - Met ronkende taal over de eigen verdiensten en felle uitvallen naar de oppositie hebben kopstukken van de Duitse liberale FDP gisteren geprobeerd de interne richtingenstrijd in de kleinste regeringspartij de kop in te drukken.

“Duitsland heeft een hervormingspartij als de FDP hard nodig”, zei voorzitter Wolfgang Gerhardt op de zogeheten Driekoningenbijeenkomst van zijn partij in Stuttgart. “We moeten geen slappe knieën tonen en plotseling onze koers gaan wijzigen. Want de koers is goed.” Applaus was zijn deel, maar of de kleurloze partijchef erin is geslaagd met zijn peptalk de rijen te sluiten, is sterk de vraag. Daarvoor is de verdeeldheid te groot.

Al weken bestrijden prominente liberalen elkaar te vuur en te zwaard, in dag- en weekbladen en op radio en tv. Vooral de linkervleugel roert zich krachtig. Directe aanleiding zijn sombere opiniepeilingen die voorspellen dat de FDP bij de Bondsdagverkiezingen van september dit jaar onder de kiesdrempel van vijf procent duikt en dus uit het parlement verdwijnt. De enquêtes stroken met de uitslagen van enkele deelstaatverkiezingen van de laatste maanden, waarbij de liberalen de horde van vijf procent niet wisten te halen. De FDP zit chronisch in de puree.

Voor de linkervleugel is zonneklaar wat de oorzaak is van de malaise. De partijtop heeft van de FDP een uitgesproken rechtse club gemaakt die maar één thema heeft: de belastingen moeten omlaag. De potentiële kiezerskring is verengd tot de welgestelden die minstens een paar ton per jaar verdienen. Voor verlichte liberalen, die opkomen voor de vrijheid van het individu en die de mensenrechten hoog in het vaandel hebben, is binnen de FDP nauwelijks plaats meer.

De groep critici groeit met de dag. Deze week liet voormalig partijleider Hans-Dietrich Genscher (jarenlang minister van buitenlandse zaken) in een interview weten dat hij de koers van zijn partij ook niet meer ziet zitten. De partij moet zich verbreden en oog hebben voor immateriële zaken als bijvoorbeeld goed onderwijs voor iedereen.

De linkse liberalen vinden dat de FDP-top een uiterst riskant spelletje speelt. Ze heeft zich door haar rechtse opstelling met huid en haar overgeleverd aan de coalitiegenoten CDU en CSU. Alleen met die partijen kan ze verder regeren, op voorwaarde natuurlijk dat de FDP boven de vijf procent uitkomt.

In feite gaat de partij de Bondsdagverkiezingen in met de leuze: 'Stem FDP, zodat Kohl bondskanselier kan blijven.' Een puur verdedigende slogan die van weinig zelfvertrouwen getuigt. De liberalen hebben de kiezers niet meer te bieden dan voortzetting van de huidige coalitie die al meer dan vijftien jaar aan de macht is en die duidelijk slijtageverschijnselen vertoont.

Volgens de progressieve liberalen moet de partij zich zo breed opstellen dat ze ook voor de SPD een aantrekkelijke coalitiegenoot is, zoals dat tot 1982 het geval was. In dat jaar wisselde de FDP van partner: de sociaal-democraten van Helmut Schmidt werden aan de dijk gezet ten gunste van de christen-democraten van Helmut Kohl.

De partijtop heeft tegen de kritiek van de linkervleugel inhoudelijk gezien weinig in te brengen. Ze kan zich nauwelijks beroemen op resultaten. Weliswaar is door het gedram van de FDP de zogeheten solidariteitstoeslag naar beneden gebracht (de gehate belastingheffing waarmee de sanering van de Oost-Duitse economie wordt gefinancierd), maar daartegenover staat dat de liberalen ermee hebben moeten instemmen dat de BTW met één procentpunt omhoog is gegaan. Van belastingverlaging is per saldo dus nauwelijks sprake.

De FDP-leiding probeert de kritiek te omzeilen door op eensgezindheid aan te dringen in dit verkiezingsjaar. De vuile was mag niet buiten gehangen worden, want dan kan de partij het bij de Bondsdagverkiezingen inderdaad schudden.

FDP-voorzitter Wolfgang Gerhardt staat onder sterke druk. Nadat hij zo'n drie jaar geleden Klaus Kinkel (nog steeds minister van buitenlandse zaken) als partijleider opvolgde, wist hij aanvankelijk nieuw elan in de partij te brengen. Bij enkele deelstaatverkiezingen behaalde de FDP zelfs prima resultaten. Sinds anderhalf jaar zit de klad er echter in. De kiezers zijn hard weggelopen. De partij is in een hele serie deelstaatparlementen niet meer vertegenwoordigd. De positie van Gerhardt is niet nog niet echt in gevaar, maar als de FDP bij enkele regionale verkiezingen dit jaar opnieuw dik onder de vijf procent zakt, kan het snel met de man gedaan zijn.

Bij alle misère komt ook nog dat de FDP financieel aan de grond zit. De partij heeft ten onrechte zo'n twaalf miljoen mark uit de staatskas gekregen, en moet dat bedrag terugbetalen. Geld voor een beetje leuke verkiezingscampagne is er nauwelijks.

Voor de partij is er slechts één lichtpuntje. Vier jaar geleden stond de FDP er ook beroerd voor, maar dankzij de CDU-aanhang wist ze bij de verkiezingen van dat jaar toch ruim boven de vijf procent uit te komen. In Duitsland mogen kiezers twee stemmen uitbrengen. Nogal wat CDU-kiezers gaven in 1994 hun tweede stem aan de FDP. Want als die partij uit de Bondsdag zou verdwijnen, zou de SPD wel eens aan de macht kunnen komen. En dat mocht natuurlijk nooit gebeuren.

Misschien herhaalt dit scenario zich dit jaar. De doodsstrijd van de FDP wordt dan met een paar jaar verlengd. Want volgens politieke analisten is er voor de Vrije Democraten met dit eenzijdige, rechtse programma en onder aanvoering van nauwelijks aansprekende figuren als Wolfgang Gerhardt eigenlijk geen plaats meer.