'KAREL APPEL IS ER NIETS BIJ'

In de Mozes en Aüronkerk aan het Amsterdamse Waterlooplein kun je een speld horen vallen. Vijf mensen hangen geconcentreerd schilderijen op hun plaats. De kunstwerken zijn gemaakt door kinderen in de leeftijd van twee tot vijftien jaar. Uniek is vooral, dat de doeken zijn gemaakt door jonge mensen die tijdens de ramp in Tsjernobil, in 1986, aan radioactieve straling zijn blootgesteld.

“Tsjernobil is voor altijd”, zegt de Russische Beckering-Tsjernina zacht. “Hier hangt werk van zeventig jonge kunstenaars uit de getroffen gebieden Rusland, Wit-Rusland en Litouwen.”

Het geld dat de verkoopexpositie in de Mozes en Aüronkerk opbrengt, wordt gebruikt voor de aanschaf van medische apparatuur voor een ziekenhuis in Mogilov, Wit-Rusland. Zo'n tweeduizend kinderen worden met de opbrengst van de doeken ondersteund.

“Vandaag zijn ze gezond en morgen opeens ziek. We kunnen de kinderen vaak niet beter maken, maar wel op andere manieren helpen door ze een goede tijd te geven.” Ze haalt haar schouders op en zegt: “De straling blijft. Het is geen overstroming of aardbeving. Die schade kun je herstellen, maar de straling gaat niet meer weg.”

In 1986 vond in de Russische stad Tsjernobil het grootste nucleaire ongeluk in de geschiedenis plaats. Door een ontploffing in een kernreactor kwamen enkele duizenden kilo's radioactief materiaal in de lucht. Miljoenen Russen werden ziek. Volgens Beckering-Tsjernina is tijdens de ramp 'slechts' zes procent van de aanwezige kernstof vrijgekomen. Toch heeft deze betrekkelijk geringe hoeveelheid veel schade aangericht. “Ze hebben het bedekt, maar het blijft zich een weg naar buiten zoeken via water en lucht.”

Al die ellende is niet aan de schilderijen te zien. De kunstwerken tonen felle kleuren en dragen geheimzinnige titels als 'Mijn kleurige dromen', 'Eerste vlucht' en 'Engelen'. Maar ook titels die duidelijk aangeven wat wordt afgebeeld, zoals: 'Ik wandel met de hond'. De titels zijn door de kinderen zelf verzonnen. “Ik vertaal ze letterlijk”, legt Beckering-Tsjernina uit.

In Rusland komen kinderen van drie tot acht jaar in speciale studio's al in aanraking met kunst. Vanaf acht jaar mogen ze naar een kunstschool en daarna kunnen ze toelatingsexamen doen voor de kunstacademie. “Ballet, muziek, mode of schilderen”, somt Beckering-Tsjernina op.

“Schilderen op zijde is erg moeilijk”, vertelt ze terwijl ze een doek aanwijst dat door een 14-jarig Russisch talent is gemaakt. “De kleuren lopen heel snel weg. Daarom moet je de verschillende vlakken eerst met vloeibare was omsingelen. Dan pas kun je het inkleuren. Het moet goed drogen voordat je een ander vlakje kunt beschilderen. Een schilderij kan wel 56 verschillende lagen hebben.”

“Dit is olieverf op een paneel”, wijst ze. “En dit is met inkt. Zie je hoe mooi? Het is zo gedetailleerd dat je er uren naar kunt kijken. En dit is een abstract werk”, zegt ze terwijl ze een stapje naar links doet. “Als je dichtbij staat, is niet te zien wat het is. Je moet afstand nemen.” Terwijl ze vijf stappen achteruit doet: “Nu zie je de kop van een hond.”

Regelmatig bezoekt ze kunstscholen in Rusland om zelf schilderijen uit te zoeken, maar het komt ook voor dat leraren en leerlingen schilderijen per post opsturen. “De opbrengst gaat in een gemeenschappelijke kas”, legt ze uit.

Van dat geld wordt onder meer de verzorging van zieke kinderen en volwassenen in een sanatorium betaald. Veel haalt de kuur volgens Beckering-Tsjernina niet uit. “Vier keer per jaar komt er een nieuwe lichting van driehonderd kinderen. Na drie maanden gaan ze weer naar huis en vervallen in hetzelfde patroon.” Gezond eten, vitaminen en medicijnen zijn buiten het sanatorium moeilijk te krijgen.

Beckering-Tsjernina werd zelf geboren in Leningrad, het huidige St. Petersburg, niet ver van het door straling getroffen gebied. Ze doorliep met succes de universiteit en is ingenieur, biologe en heeft daarnaast literatuur gestudeerd en gedoceerd. “Zelf kan ik niet schilderen.”

Al vijfentwintig jaar woont ze in Nederland. Na een lange tijd niet meer in haar vaderland te zijn geweest, reisde ze in 1991 naar Rusland en kwam in het getroffen gebied terecht. “Ik ben ontzettend geschrokken van wat ik daar zag.” De omvang van de ramp, de zieke kinderen en de slechte gezondheidszorg deden haar besluiten zich voor deze kinderen in te zetten.

Les aan de universiteit geeft ze praktisch niet meer. Dankzij een wachtgeldregeling kan ze zich fulltime aan het Tsjernobilproject wijden. Met vijf vrijwiligers trekt ze van expositie naar expositie en ook in haar galerie aan de Courbetstraat in Amsterdam hangen schilderijen van de Russische kunstenaars. Het gaat zo goed dat ze soms handen te kort komt.

“Vorig jaar september stonden we in Bergen; van de tachtig doeken hebben we er 34 verkocht. Zo gaat het steeds”, legt ze tevreden uit. “Vorig jaar hebben we in totaal 166 schilderijen verkocht.”

“Eén van onze kinderen is een echte kunstenaar geworden”, zegt Beckering-Tsjernina trots. “Maxim Presnjakov, op tweejarige leeftijd maakte hij zijn eerste schilderij. Kijk, dit is het.” Ze laat een kleine aquarel zien met veel felle kleuren, dat de naam 'Oranjehuis' draagt.

Inmiddels is Maxim bijna 30 jaar. Zijn werk wordt in Rusland zo gewaardeerd dat hij nu leraar is op een kunstschool. “Dit schilderij wordt al 28 jaar bewaard”, zegt Beckering-Tsjernina liefkozend.

“Elk schilderij heeft de naam en het adres van de kunstenaar op de achterkant. Op die manier kan de eigenaar van het doek eventueel contact op nemen met de maker. Zo zijn heel wat vriendschappen ontstaan.”

“We moeten nog even doorwerken”, zegt één van de vrijwilligers als het tegen half vier loopt. “Vanaf negen uur zijn we al in touw. Je zou niet zeggen dat het zoveel tijd vergt om even wat schilderijen op te hangen.” Beckering-Tsjernina knikt bevestigend.

Ze doet even een paar stappen naar achteren om het resultaat te overzien. Tevreden doet ze haar armen over elkaar en terwijl haar ogen langs de doeken gaan, zegt ze: “Karel Appel is er niets bij.”

De humanitaire verkoopexpositie voor Tsjernobil is van 26 tot en met 28 januari te zien van twaalf tot vijf in de Mozes en Aüronkerk, Amsterdam