Arabica veel duurder

Van onze redactie economie CULEMBORG - De vrije markt voor koffie heeft alleen speculanten bevoordeeld. Koffieboeren, maar ook koffiehandelaren zijn er weinig wijzer van geworden en de markt heeft dan ook snel enige regulering nodig.

Dat vindt Fair Trade, de organisatie voor eerlijke handel uit Culemborg. Tijdens een debat - vanmiddag in de Amsterdamse Balie - tussen ondermeer koffiehandelaren, 's lands grootste koffiebrander Douwe Egberts en vertegenwoordigers van organisaties voor ontwikkelingssamenwerking hoopt Fair Trade het feilen van het vrije marktdenken aan de kaak te stellen.

De organisatie die 25 jaar geleden tegen een eerlijke prijs ingekochte koffie op de Nederlandse markt introduceerde, realiseert zich het tij tegen te hebben. Een pleidooi voor marktregulering is in deze tijden van het vrije marktgeloof vloeken in de kerk, stelt Mark Huis in 't Veld, beleidsmedewerker handelspolitiek van Fair Trade.

De koffiemarkt kende tot 4 juli 1989 via de Internationale Koffie Overeenkomsten enige vorm van marktregulering waardoor de prijzen voor koffie zich binnen een zekere grenzen bewogen. Die vierde juli, ruim acht jaar geleden, geldt als de dag dat de koffiemarkt na 27 jaar van elke regulering werd bevrijd en alleen vraag en aanbod voor de prijsvorming zorgden.

Volgens Huis in 't Veld werd de overeenkomst opgeblazen door meerdere factoren. De Verenigde Staten, de grootste afnemer van koffie, keerde zich in die periode tegen elke vorm van marktordening. De andere koffieconsumerende hadden ook moeite met de overeenkomst, omdat landen die niet bij de overeenkomst waren aangesloten tegen lagere prijzen koffie kregen aangeleverd. Daarbij werd in de overeenkomst, die een quotaverdeling kende, ook geen rekening gehouden met de stijgende vraag naar kwaliteitskoffie.

Sinds vraag en aanbod vrij spel hebben, is de prijs voor arabica-koffie, de belangrijkste koffie op de New Yorkse markt, zeer sterk gestegen. Van enige prijszetting door Brazilië, het grootste koffieproducerende land ter wereld, is ook weinig terecht gekomen. De marktleider heeft jaren geprobeerd via het opslaan van koffiebonen voor enige stabilisatie van de prijzen te zorgen, maar zonder succes.

De pijlsnel oplopende, en vooral ook sterk schommelende prijzen op de termijnmarkt van New York hebben volgens Fair Trade gezorgd voor een toestroom van speculanten. Volgens Huis in ' Veld is koffiespeculatie van alle tijden. Maar de speculanten hebben de overhand gekregen. De prijzen op de termijnmarkt staan nu in geen verhouding meer tot de prijzen die op de fysieke markt worden betaald.

Feitelijk zegt Fair Trade dat de termijnmarkt, waar koffie wordt verkocht tegen een van te voren vastgestelde prijs met een afgesproken leveringsdatum, alleen nog geschikt is voor speculanten en niet meer voor koffiehandelaren. In 1980 werden op de termijnmarkt vier keer zoveel koffiecontracten verhandeld als op de fysieke markt, in 1995 veranderde een partij koffie al elf keer van eigenaar.

De inkopers van koffie hebben de termijnmarkt de rug toegekeerd, zij proberen steeds vaker koffie direct bij de producent te kopen. Daardoor is de hoeveelheid koffie op de termijnmarkt kleiner geworden en de prijzen daardoor nog hoger. Opnieuw een trend die alleen de speculant goed uitkomt.

Vooral kleine boeren, en dat is de groep waar Fair Trade met het Max Havelaar-keurmerk voor opkomt, kunnen de zeer sterk fluctuerende prijzen voor koffie niet meer bijbenen. Zij worden een prooi voor koffie-inkopers die de plantages afstropen en hogere prijzen bieden dan de prijzen van de coöperaties van boeren. In tijden van hoge prijzen lijken de boeren daarvan te profiteren, maar de toch al kwestbare kleine boeren zijn meer gebaat bij een stabielere prijsvorming. Zij zijn daardoor beter in staat hun bestaan te plannen en kleine investeringen te doen.

Volgens Huis in 't Veld is het wegvallen van enige marktwerking niet alleen schadelijk voor de kleine producenten maar ook voor de koffiehandelaren. Volgens de beleidsmedewerker van Fair Trade is het aantal koffiehandelaren sterk gedaald, nu de markt door de speculanten, vaak zeer grote beleggers, wordt gedomineerd.

Nog altijd bestaat er een, overigens tandeloos, kartel van koffie-exporterende landen. Deze ACPC heeft anders dan de OPEC bij de olie geen enkele vuist kunnen maken. Daarvoor zijn grofweg twee redenen.

Ten eerste is koffie geen strategisch goed: van een koffieloze zondag ligt de consument minder wakker dan van een autoloze zondag. De economie stagneert wel bij een olieboycot, maar wordt niet ontwricht als de koffieboon niet wordt geleverd. Bovendien zijn pogingen van de ACPC om per land quota af te spreken voor de export van koffie tot mislukken gedoemd omdat een goed controlesysteem op de handhaving ontbreekt.

Zonder direct een medicijn aan te kunnen reiken, vindt Fair Trade dat de markt niet meer zonder enige vorm van regulering kan. Al was het maar om de macht van de speculanten te beperken.