'Zelfs Turkijes leger beseft dat hervormingen nodig zijn

Op de zeventiende verdieping van een appartement in Istanbul leunt Altan achterover op zijn bank, speelt met zijn grijze baard en zegt bedaard: “Ze gooien me maar in de bak. Ik zal wel zien wat er gebeurt. Als schrijver en denker kan ik me niet laten leiden door de bedreiging van een gevangenisstraf. Ik blijf schrijven wat ik denk.”

Behalve zijn columns in een liberaal dagblad schrijft Altan ook romans. Zijn laatste boek 'Gevaarlijke sprookjes' was in 1997 met 250 000 exemplaren het meest verkochte boek in Turkije. Hij is een van de weinige Turkse schrijvers die kunnen rondkomen met de verkoop van hun boeken. “Financieel ben ik gelukkig niet afhankelijk van mijn stukken in de krant. Daarom deert het me niet als ik voor de zoveelste keer word weggestuurd door het bestuur van een krant”, vertelt hij.

Op de vraag hoe het werken is in een land dat wat betreft het aantal vermoorde journalisten op de eerste plaats komt, antwoordt hij: “Ik leef niet met de angst dat ik elk moment slachtoffer kan zijn van een aanslag. Met zo'n angst zou het onmogelijk zijn om te werken. Ik zou paranoia worden. Ik zoek troost bij het gegeven dat Turkije aan het veranderen is. Het was onmogelijk om tien jaar geleden openlijk over onderwerpen te praten, die wij nu wel aanhalen.”

Een van die onderwerpen is de Koerdische kwestie. Altan: “Turkije beleeft een van de grootste stommiteiten in zijn geschiedenis. Het is geen Koerdische kwestie meer. Het is de kwestie van heel Turkije geworden. De machthebbers laten zich leiden door de ouderwetse gedachte dat een staat geen land mag prijsgeven. Honderd jaar geleden was dit wel te begrijpen. Grond was immers bepalend voor de welvaart. Het leven werd mogelijk door producten uit de grond. Tegenwoordig is het niet zo dat je honger lijdt als je geen grond hebt. Je wordt nu rijk als je kennis hebt. Luxemburg heeft weinig grond, maar is wel rijker dan Turkije. Het is dom om voor grond te sterven. Dat soort oorlogen komen niet alleen in Turkije voor. Maar het zit in de genen van de mensen, dat ze hun grond moeten verdedigen, of grond moeten veroveren.”

“Het arme Turkije besteedt jaarlijks tien miljard dollar aan de oorlog, ten koste van de gewone burgers. Mensen zullen op een gegeven moment de oorlog niet meer willen financieren. Zelfs de generaals weten nu dat er iets moet gebeuren, dat het land in een uitzichtloze situatie is terecht gekomen. Een paar maanden geleden hebben ze zelfs voor mij en een paar collega's een excursie naar het zuidoosten georganiseerd. Ze hebben met ons gepraat over oplossingen voor de kwestie. Ik merk dat ze veranderingen willen, maar wel zo dat aan hun eigen positie niets verandert. Maar ik zeg dat dat onmogelijk is. Ze moeten hun goede posities opgeven, zodat er echte democratie in het land komt”, aldus Altan.

Turkije kampt met een keur aan problemen. De oorlog in het zuidoosten is er een. De opkomst van het fundamentalisme een ander. Weer een ander is het Susurluk-schandaal. Na het vrachtwagen-ongeluk in het plaatsje Susurluk, waarbij een mafia-lid, een politie-chef en een parlamentarier samen in een auto bleken te zitten, is duidelijk geworden dat binnen de overheid organisaties zijn die zich bezighouden met illegale praktijken zoals drugshandel, zo verklaarde premier Yilmaz onlangs op tv. Voorts wordt de grootste partij van Turkije verboden, als zijnde een bedreiging voor de seculiere staat. En dan is er ook de uitsluiting door de Europese Unie.

Altan trekt aan zijn sigaret en zegt dat hij ondanks alles de toekomst optimistisch beziet. Hij vindt het gunstig dat Turkije niet zo rijk is dat het onafhankelijk door het leven kan: “Turkije kan een keuze maken uit twee varianten. Of het zal zelf veranderen en voor democratie kiezen, of het zal veranderd worden door de rest van de wereld. De wereld kan namelijk niet tolereren dat een land met zo'n belangrijke strategische ligging op een vuilnisbelt lijkt.”

De wereld lijkt zich echter de laatste tijd geen al te grote zorgen te maken over veranderingen in Turkije. De EU, die Turkije onder druk kon zetten voor meer democratie en mensenrechten, heeft door het land uit te sluiten die rol opgegeven. Turkije moet het derhalve van zichzelf hebben. Men knaagt al aan de twee grote taboes in het land. Er wordt openlijk over illegale praktijken binnen de staat gepraat. Ook zijn er bijna iedere dag televisie-debatten over een nieuwe invulling van de islam.

Wat heeft het voor zin om in het Arabisch te bidden? Waarom lezen we geen vertaling van de koran? Waarom kunnen vrouwen niet in moskeeën bidden? Waarom kunnen vrouwen niet naast mannen staan bij begrafenissen? Waarom kunnen vrouwen geen ezan (het oproepen tot het gebed) zingen? Allemaal vragen die een begin lijken te zijn van een emancipatiebeweging binnen de godsdienst.

“Als je naar de geschiedenis kijkt, zie je dat toen de hervormingsperiode bij het christendom begon, het christendom even oud was als de islam nu. En als een islam-hervormingsbeweging ergens een kans maakt, dan in Turkije. Europeanen kennen de islam in Turkije niet. 25 procent van Anatolië bestaat uit Alawieten, die een heel liberale kijk op de islam hebben. De Turken leven alsof er al hervormingen zijn geweest. Ze geloven in Allah en de profeet, maar zijn niet bang om te zondigen. Ze drinken graag, gaan vreemd, vrouwen dragen geen hoofddoeken enzovoorts. Ze willen de religie aan hun eigen levensstijl aanpassen. Zo kunnen ze leven zoals ze willen, zonder dat ze last hebben van hun geweten”, meent Altan.

Hij vindt het dan ook zeer overdreven dat de islamitische Welvaartspartij als een bedreiging werd gezien en is opgeheven. Altan: “De militaire machthebbers passen altijd dezelfde taktiek toe. Ze maken mensen bang, zodat ze hun eigen positie kunnen verstevigen. Vroeger werd het communisme als het grote gevaar gelanceerd. Nu zijn het de fundamentalisten. Ik zie dat veel mensen opgelucht zijn, omdat Turkije een sterk leger heeft dat het land beschermt tegen het fundamentalisme.”

Hij voorspelt een toekomst waarin staatsgrenzen aan belang zullen afnemen en de overheden veel van hun macht zullen prijsgeven. Daarom is het ook niet zo rampzalig dat Turkije buiten de Europese Unie is gehouden. Want op een gegeven moment zal zelfs de EU overbodig worden. De taak van Turkije is volgens hem om zonder de Europese Unie rijk, democratisch en vrij te worden.

“Ons land heeft de industriële revolutie gemist, met alle gevolgen van dien. Maar deze revolutie heeft Europa niet alleen goede ontwikkelingen gebracht. Europeanen zijn door de industriële revolutie als personen mechanisch geworden. Hun afspraken zijn op de minuut af. Ze tellen hun geld tot op de laatste cent. Als Turkije naar de moderne tijd kan grijpen, zonder de nadelige gevolgen van een revolutie te ondervinden, kan het een land worden dat door Europeanen benijd wordt.”

De schrijver woont in een stad met tien miljoen inwoners. Het verkeer is om gek van te worden. Het hele leven is een grote chaos. Hij wordt bedreigd met een gevangenisstraf. Zijn debuut-roman 'het Spoor in Water' is in 1985 door de uitspraak van de rechter massaal verbrand vanwege passages als: “De vrouw ging op de grond liggen en trok ümer naar zich toe. ümer begon met zijn hand onder de trui van de vrouw te voelen, met zijn handpalm voelde hij de vlezige borsten van de vrouw...”

Altan denkt er echter niet aan om zijn land te verlaten. “Ik zie me als mede-eigenaar van dit land. Dit gevoel wordt me niet ingegeven door nationalisme, maar simpelweg door het feit dat ik van Istanbul hou, zoals je van een vrouw kan houden. Ik hou van de chaos, de mensen en de humor. Ik hou zelfs van de lelijke kanten van deze stad.”