Moordenaars Steve Biko zullen niet veel zeggen

Van onze buitenlandredactie AMSTERDAM - Steve Biko was een moedig man, aldus de blanke journalist Donald Woods. Hij herinnert zich hoe de zwarte Zuid-Afrikaanse activist ooit omringd werd door zeven agenten, van wie een hem in het gezicht sloeg. Biko sloeg direct terug. “Er zijn maar weinig mensen in de wereld die in een politiecel, met meerdere mensen om hem heen, zo durven terug te vechten”, aldus Woods, een vriend van Biko, met wie hij werd vereeuwigd in de film Cry Freedom.

“Mijn inschatting is daarom altijd geweest dat hij iets tegen hen zei wat hen zo woedend maakte dat ze hun zelfbeheersing kwijtraakten”, zei Woods eergisteren tegen het persbureau Reuter. Met 'hen' bedoelt hij de vijf blanke politiemannen die deze week zeiden dat zij de mannen waren die in september 1977 Steve Biko uitkleedden en vastbonden, murw sloegen en hem vervolgens met een ernstige hersenbeschadiging achterin de bak van een politiebusje gooiden. Naakt en geboeid werd de 30-jarige Biko volledig versuft van Port Elizabeth naar een gevangenisziekenhuis in Pretoria (1200 kilometer verderop) gebracht, waar hij enkele dagen later overleed.

Biko had al locale bekendheid gekregen, door het charisma waarmee hij zwarten probeerde te verenigen en streed tegen hun fatalistische acceptatie van apartheid, maar zijn gewelddadige dood maakte van hem een internationale bekendheid. Foto's van zijn naakte lichaam, vol wonden en bloeduitstortingen, gingen de wereld over en gaven de anti-apartheidsstrijd een enorme impuls. Meer dan tienduizend mensen kwamen naar zijn begrafenis, onder wie diplomaten uit dertien westerse landen. Enkele dagen na zijn dood stelden de Verenigde Staten een olie- en wapen-embargo tegen Zuid-Afrika in.

De immense woede over Biko's dood werd nog eens versterkt door de laconieke woorden van de toenmalige minister van politie, Jimmy Kruger, die zijn schouders ophaalde en zei: “Het laat me volledig koud”. Zijn bewering dat Biko door een hongerstaking was overleden, moest Kruger echter snel intrekken. Na een onderzoek concludeerde de rechter immers dat Biko's dood het gevolg was van een hersenbeschadiging. Er werd alleen niemand verantwoordelijk voor gesteld.

De vijf politiemannen uit Port Elizabeth hadden beweerd dat ze Biko niet hadden geslagen of gemarteld. Hij zou het hoofdletsel hebben opgelopen toen ze hem in bedwang moesten houden nadat hij hen in 'een aanval van razernij' zou hebben aangevallen. Na naar Pretoria te zijn overgebracht zou hij “alleen in zijn cel” zijn overleden.

Dat was hun versie toen. Vol spanning wordt afgewacht wat de vijf agenten nu zullen vertellen, twintig jaar later. Nadat hun namen de laatste tijd steeds vaker waren opgedoken in verhoren door de Waarheidscommissie, hebben ze zich deze week ook bij de commissie gemeld. Harold Snyman, Gideon Niewoudt, Ruben Marx, Daantjie Sibert en Johan Beneke, in ruil voor amnestie beloven de nu bejaarde mannen alle details rond Biko's dood op te biechten.

Hun aanmelding wordt gezien als een van de opzienbarendste successen voor bisschop Tutu's Commissie voor Waarheid en Verzoening tot nu toe, maar de grote vraag is wat het verhoor zal opleveren. Zullen de namen vallen van mensen uit de hogere echelons in het leger en de politiek? Zullen de namen vallen van artsen die Biko tijdens zijn maand in de gevangenis onderzochten en hem fit verklaarden?

“Volledige onthulling houdt ook in dat ze de keten van bevelen openbaar moeten maken, waar we zeer nieuwsgierig naar zijn”, zei Alex Boraine, vice-voorzitter van de Waarheidscommissie dinsdag. Zonder een complete getuigenis krijgt niemand amnestie, dreigde hij.

De advocaat van de vijf voormalige politiemannen, François van der Merwe, waarschuwt echter voor te hooggespannen verwachtingen. Zijn cliënten zijn tot alle medewerking bereid, zegt hij, maar hun getuigenis zal de onderzoekers niet ver brengen. “Er bestaat namelijk een misvatting, en die is dat alle incidenten móeten leiden naar de premier of de president van die tijd”, aldus Van der Merwe. Volgens hem werden tijdens de apartheid veel beslissingen juist op lager niveau genomen.

De kans is dan ook niet gering dat de vijf vermoedelijke moordenaars van Biko straks vrij rond zullen lopen, zonder dat de namen van artsen of leidinggevenden die er achter stonden, bekend zullen worden. Biko's weduwe, die wil dat de moordenaars van haar man gestraft worden, heeft daarom bij de hoogste rechtbank van Zuid-Afrika een klacht ingediend tegen het amnestie-principe, maar die klacht is verworpen. Het doel van de Waarheidscommissie, aldus de rechtbank, is immers om in ruil voor amnestie de hele waarheid over apartheid boven water te krijgen.