Leven met TBS: 'Denken, denken en nog eens denken'

'TBS: Het voordeel van de twijfel', 22.29-23.14 uur, Ned. 1.

Richard is een van de vier jeugdige TBS-patiënten die programmamaakster Christine Nevejan heeft gevolgd voor de vierdelige NCRV-documentaire 'TBS: Het voordeel van de twijfel'. Opgegroeid in een hecht en warm gezin waar iedereen bij de brandweer werkt, heeft Richard meerdere branden gesticht. Deze duistere kant houdt hij de eerste tijd in de kliniek goed verborgen. “Het is een eenzame, lege man, die ontiegelijk zijn best doet om goed over te komen”, is de conclusie van het behandelteam na zes weken.

Zelf heeft Richard niet het idee dat hij thuis hoort in een TBS-kliniek. “De TBS-maatregel is alleen voor mensen die hartstikke leip en hartstikke gek zijn. Het is allemaal zo overtrokken. Ze doen net of een persoonlijksheidsstoornis een ernstige ziekte is.”

Tijdens het evaluatiegesprek benadrukt de staf daarom, dat 'er toch echt het één en ander in rook is opgegaan'. Uiteindelijk dringt het tot Richard door, dat hij met de staf moet samenwerken wil hij op termijn vrij komen.

“Ik dacht dat het makkelijk zou gaan, zolang ik maar mijn goede kanten zou laten zien. Maar het is veel pittiger. Je wordt zoveel aan het denken gezet. Daar ben je de hele dag mee bezig. Als ik 's avonds om tien uur in mijn kamer wordt opgesloten kan ik alleen maar denken, denken en nog eens denken.”

Per deel komen de verschillende stappen van de TBS-maatregel (terbeschikkingstelling) aan de orde: de opname, de voorgeschiedenis, het delict en het afscheid. De TBS-maatregel is uitzonderlijk in de wereld en wordt opgelegd aan veroordeelden die verminderd toerekeningsvatbaar zijn.

De rode draad in ieder deel is de muziek van Hans Visser met de teksten van William Johnson, die perfect de sfeer van de documentaire weergeven. De bijzondere manier waarop de patiënten in beeld zijn gebracht bepaalt die sfeer sterk. Geen zwarte balkjes om ze onherkenbaar te maken, want dat zou te veel stigmatiseren. Met telelenzen wordt op de jongens ingezoomd, zodat slechts één oog, de mond, het oor of de handen zichtbaar zijn.

Deze nieuwe techniek werkt versterkend, hoewel de neiging ontstaat om de verschillende puzzelstukjes aan elkaar te plakken. Het brengt de patiënten zeer indringend in beeld. Elke emotie, of juist het gebrek aan emotie, is duidelijk zichtbaar. De wringende handen, de knipperende ogen en de strakke lippen die zich weigeren te vormen tot een glimlach, vertellen soms meer dan de uitgesproken gevoelens.

“Ik wil onherkenbaar zijn, omdat ik, als ik hier uit kom, een nieuw leven ga opbouwen. Dan wil ik zelf bepalen of ik iets over het verleden vertel”, legt Joop (23) in de derde aflevering uit. Joop, opgenomen omdat hij ondanks eerdere veroordelingen doorging met het plegen van aanrandingen, komt in de documentaire niet goed uit de verf. In die aflevering ligt het accent bij zijn psychotherapeut. Die probeert Joop ervan te doordringen dat in hem een verkrachter schuilt en niet alleen een aanrander.

In de tweede aflevering wordt de benjamin van het ziekenhuis, Frans, gevolgd. De nadruk ligt op de slachtofferkant van zijn verhaal, waardoor Frans veel meer gaat leven dan Richard of Joop. Bovendien is Frans veel extroverter. “Het is makkelijk alleen voor uitbundige patiënten te kiezen, maar wij wilden van alles wat. Bovendien was een branieschopper die wij volgden al na twee weken ontsnapt”, vertelt Nevejan.

Frans heeft op zestienjarige leeftijd een goede vriend om het leven gebracht. Uit zijn voorgeschiedenis blijkt dat hij al op jonge leeftijd het criminele circuit inrolde, na een, hoe kan het ook anders, slechte jeugd. “Wij hebben geprobeerd juist achter het cliché van een slechte jeugd te vissen. Vaak is er meer aan de hand. Ook wilden we laten zien dat de patiënten in de kliniek stevig worden aangepakt en niet zomaar weer naar buiten mogen”, zegt Nevejan, die twee jaar aan de documentaire heeft gewerkt.

Frans ziet drie mogelijkheden, als hij uit de kliniek komt. “Ik ga door, ik ga terug of ik maak er een einde aan. Ik ben een grote jongen en heb veel geleerd, ook al ben ik pas achttien, en ik kan nog veel meer leren. Ik denk dat het mij wel gaat lukken.”