De oude verzoening verschiet van kleur

Van onze kerkredactie AMSTERDAM - Maken gereformeerden zich nog druk om zo'n boek van professor Den Heyer over de verzoening, of is de gisteren gepubliceerde protestbrief van het Confessioneel gereformeerd beraad slechts een opflakkering van tanend verzet tegen de aantasting van oude leerstukken?

Er leeft wel degelijk verontrusting, weet prof. C. Houtman, rector van de Theologische universiteit in Kampen waar Den Heyer hoogleraar nieuwe testament is.

Naar aanleiding van krantenartikelen zijn bij de THUK verschillende brieven binnengekomen. Ook merkt Houtman dat er in de kerken echt over het boek gesproken wordt. Den Heyer zelf kreeg brieven van mensen die boos en ongerust zijn. Volgens Houtman zal het curatorium van de Kamper universiteit met Den Heyer over zijn boek spreken, zoals het met alle docenten hun publicaties doorneemt. Daarbij zal de kritiek zeker ter sprake komen. Houtman verwacht daarbij geen bijzondere moeilijkheden.

Of het zover zal komen als 25 jaar geleden, toen de gereformeerde synode heftig debatteerde over vergelijkbare onderwerpen (de 'zaak' Wiersinga), is nog maar de vraag. Het Confessioneel gereformeerd beraad, de organisatie van behoudende gereformeerden, heeft zijn brief wel aan de synode gestuurd, maar deze modalitaire organisatie is formeel niet gerechtigd om een kwestie ter synode aan de orde te stellen. Dat kan een plaatselijke kerkenraad wel doen. Leusden, waar het hoofdbureau van de GKN staat, weet van dergelijke acties nog niks af. Mogelijk is het daar ook nog te vroeg voor.

Prof. Den Heyer toont zich zelfs verrast over de snelheid waarmee het CGB aan de bel getrokken heeft. “Het boek is nog maar anderhalve maand uit.” Zelf heeft hij wel gemerkt dat de kwestie gevoelig ligt. Vooral na een bespreking in een keten van regionale dagbladen ontving hij afkeurende reacties.

In zijn 'Verzoening. Bijbelse notities bij een omstreden thema' (uitg. Kok, Kampen) probeert Den Heyer antwoord te vinden op de vraag: wat staat er nu eigenlijk over de verzoening in het nieuwe testament? Lang niet zoveel als er uiteindelijk in de kerkelijke geloofsleer is terechtgekomen. Zeker niet in de drie synoptische evangeliën, is zijn conclusie. “Dat God zijn zoon offerde, dat vind ik niet terug,” zegt hij ter toelichting. “Waar ik grote moeite mee heb, is de voorstelling alsof er een soort programma afgewerkt moest worden.” Hiermee wil hij trouwens geen afscheid nemen van een vergevende God: “In de psalmen zie je dat God zonden vergeeft ook zonder dat er bloed vloeit.”

Den Heyer ziet zijn boek als een logisch vervolg op zijn studie over de historische Jezus, die begin 1996 verscheen. De kritiek van het CGB kan hij zich wel voorstellen - “die willen het oude dogma terug” - maar inhoudelijk is hij er niet van onder de indruk. “Wat ik schrijf wordt wel erg uit het lood geslagen. Hebben ze wel goed gelezen? vraag ik me af.”

Wie in elk geval goed gelezen heeft is de emeritus hoogleraar dr. K. Runia die verleden week in het Centraal Weekblad aan een recensie begon, die aanstaande vrijdag vervolgd wordt. Runia meent dat Den Heyer het nieuwe testament leest met een 'dubbele bril'. Enerzijds met al zijn kennis op grond van het zogeheten historisch-kritische onderzoek. Anderzijds komt er zijn eigen levensgevoel bij “dat hij deelt met veel mensen van deze tijd: we zijn zelf verantwoordelijk voor onze eigen woorden en daden en hebben het niet nodig dat iemand anders de schuld daarvoor op zich neemt. Leef maar uit de goddelijke vergeving en volg de thora. Dan leef je voor God, zoals Jezus dat gedaan heeft.” Runia vraagt zich af of dit levensgevoel niet de beslissende bril is voor Den Heyer. Hij stelt vast dat met de visie van Den Heyer niet alleen de traditionele blik op de verzoening, maar het hele geloof 'van kleur verschiet'.

Den Heyer zal in het Centraal Weekblad nog reageren op Runia's bespreking. Vooralsnog is hij met alle aandacht - hij kreeg ook instemmende, waarderende reacties - verrast, maar ook ingenomen. “Het is de manier om bekendheid te krijgen”.

Voor ds. A. W. W. de Ruiter van het Confessioneel gereformeerd beraad was dat geen reden om dan maar te zwijgen. “Wij willen waken over het belijdend karakter van de kerk. Dan is het je plicht om erover te praten als er zo'n boek van een docent uit Kampen verschijnt. Doodzwijgen helpt je geen stap verder.”