Tien antwoorden over Israel/Palestina

Eindelijk was er vorige week dan het zo vaak aangekondigde akkoord over Hebron. Maar betekent dat ook dat er nu een Palestijnse staat in het verschiet ligt? Tien vragen over Palestijnen, Israëliërs en een omstreden gebied.

De Israëliërs - ook de vorige regeringen van de Arbeiderspartij- spreken van (beperkt) zelfbestuur voor de Palestijnen. De huidige regering zegt zelfs dat zij alles in het werk stelt om juist het oprichten van een Palestijnse staat te voorkomen en premier Netanjahoe heeft al meerdere malen gedreigd de besprekingen af te breken als Arafat de Palestijnse staat uitroept. Netanjahoe lijkt evenwel naar een uitweg te zoeken.

Zelfs de huidige Likoed-regering benadrukt niet eens meer haar ideologisch verzet tegen een Palestijnse 'entiteit', en Netanjahoe lijkt te zoeken naar een constructie die wel 'meer dan autonomie en minder dan een staat' wordt genoemd. Ook voert hij nu praktische veiligheidsredenen aan, net als de vorige regering, en benadrukt hij minder het historische/bijbelse recht. Zo zei premier Netanjahoe onlangs in zijn rede in de Knesset dat hij streeft naar een 'geschikte regeling voor het zelfbestuur van de Palestijnen, maar zonder soevereine bevoegdheden die een bedreiging voor de Staat Israël vormen'.

2 Voorziet het vredesakkoord dan niet in een Palestijnse staat?

Nee. De akkoorden laten dat open. De architecten van de vrede die in 1993 in het geheim in Oslo hebben onderhandeld (daarom heet het 'akkoord van Oslo') gingen er juist van uit dat het zaak is een overeenkomst op te stellen met een open eind. Zij dachten dat als de Palestijnen en Israëliërs nu eerst maar de minder moeilijke vraagstukken weten op te lossen, ze uiteindelijk elkaar ook zouden kunnen vinden in zaken waarover ze nog fundamenteel van mening verschilden. Stapje voor stapje dus.

Het akkoord van Oslo voorziet dan ook slechts in een tussentijdse regeling zoals het in het leven roepen van een tussentijds Palestijns zelfbestuur met beperkte bevoegdheden en de geleidelijke terugtrekking van het Israëlische leger uit de grootste delen van de westelijke Jordaanoever en de Gazastrook. Dat Palestijnse zelfbestuur, dat heerst over die ontruimde delen, zal echter slechts vijf jaar van kracht zijn en in de tussentijd moeten de partijen het overleg beginnen over de echt moeilijke vraagstukken, zoals het bepalen van de grenzen, de status van de nederzettingen, Jeruzalem en het vluchtelingenvraagstuk.

3 Krijgen de Palestijnen dan ook geen eigen krijgsmacht?

Als het aan Israël ligt niet. Zelfs degenen in Israël die denken dat er uiteindelijk zoiets als een Palestijnse staat komt, of moet komen, vinden dat zo een staat niet over een eigen leger mag beschikken. De Israëlische regering meent dat de op te richten Palestijnse entiteit niet alleen geen eigen krijgsmacht mag hebben, maar ook geen eigen buitenlands beleid mag voeren.

In feite voert Arafat natuurlijk nu al zijn eigen beleid, ontvangt hij regeringsleiders en bezoekt hij vele landen waar hij als staatshoofd wordt ontvangen. Hij heeft ook zijn eigen soldaten - die Israël 'politieagenten' noemt. De bewapening van die agenten/soldaten is onderworpen aan strikte beperkingen die de partijen zijn overeengekomen, maar de geruchten willen dat de Palestijnen aan het bijsprokkelen zijn.

4 Hoe moeten de Palestijnen van het ene naar het andere autonome gebied?

De akkoorden voorzien in vrije doorgang (safe passage) tussen de Gazastrook en de westelijke Jordaanoever. Deze is in zoverre beperkt dat er een 'safe passage'-permit voor nodig is en Israël mag weigeren zo een vergunning te verstrekken aan mensen die de regels voor 'safe passage' hebben geschonden. In het akkoord wordt zelfs gewag gemaakt van speciale shuttle-bussen tussen Gaza en de westelijke Jordaanoever (een uurtje rijden), maar in de praktijk is er allemaal nog niks van gekomen.

Er zijn al tal van plannen gelanceerd, zoals een treinverbinding, een weg ondergronds of bovengronds zonder mogelijkheid ervan af te wijken. Volgens Israël is er nog geen waterdichte regeling die de 'safe passage' door Israëlisch grondgebied mogelijk maakt, zodat het geen bedreiging vormt voor de veiligheid van het land. In het onlangs gesloten akkoord over Hebron kwam de 'safe passage' dus weer aan bod onder het hoofdstuk nog onopgeloste zaken waarover terstond moet worden onderhandeld. Evenals overigens het gebruik van de Palestijnen van een eigen vliegveld en de bouw van een haven. Nederland is een van de belangrijkste donoren bij de aanleg van die haven in Gaza.

5 Wordt de westelijke Jordaanoever een aaneengesloten Palestijns gebied? Wie krijgt de zeggenschap over de wegen die de nederzettingen met elkaar verbinden?

Daar zal nog flink over onderhandeld moeten worden in het overleg over de definitieve oplossing. Voorlopig is de Westoever veranderd in een Zwitserse gatenkaas, waarbij de Palestijnse gebeiden veel weg hebben van enclaves omsloten door de zogeheten bypass-wegen die de Israëlische nederzettingen onderling en met Israël verbinden en onder Israëlische controle vallen.

Achter de schermen hebben Aboe Mazin (de nummer twee na Arafat) en Jossi Beilin (kandidaat voor het leiderschap van de Israëlische Arbeiderspartij) een vrij vergaand concept uitgewerkt. Dat plan is officieel door geen van beide zijden aanvaard. Volgens het Aboe Mazin-Beilinplan worden de nederzettingen die dichtbij Israël liggen aan dat land toegevoegd en krijgen de Palestijnen in ruil daarvoor ander land terug. Dat zou betekenen dat minstens 70 procent van de kolonisten in Israël komen te wonen. De andere nederzettingen zouden dan ontruimd moeten worden, of als de kolonisten niet weg willen, onder Palestijnse soevereiniteit komen. In dat concept zouden de Palestijnen een aaneengesloten gebied krijgen. Daarnaast bestaat er nog het probleem van de Jordaanvallei, grenzend aan de rivier de Jordaan, die Israël beschouwt als van essentieel belang voor haar veiligheid en als veiligheidsgrens wil.

6 Waarom erkennen Palestijnen en Israëliërs niet gewoon dat ze op dezelfde plek willen wonen en maken ze er een Palestijns-Joodse dubbeldemocratie van, zonder grenzen?

De Israëlische schrijver Amos Oz antwoordt daar altijd op dat het een pracht idee is, een wereld zonder staten. Maar, voegt hij er dan aan toe: “Na u. Want wij hebben het al eens geprobeerd zonder eigen staat.” Het zionisme, het streven naar een eigen Joodse staat, is juist ontstaan vanwege - op zijn zachtst gezegd - de weinig positieve ervaringen met het bestaan zonder eigen staat. Het Palestijnse nationalisme is goeddeels aangewakkerd door dat zionisme, juist omdat de Palestijnen niet overheersd wilden worden door de Joden.

Oorspronkelijk streefde de PLO naar een staat in heel Palestina, waar voor Joden en hun nazaten die daar na 1917 zijn gearriveerd geen plaats is. Zo staat dat ook in het PLO-Handvest. De ommekeer in die visie lijkt te zijn gekomen in 1988, toen de Palestijnen voor het eerst de verdeling van Palestina erkenden, met andere woorden bereid waren tot het verdelen van het gebied tussen een Joodse en Palestijnse staat.

Ook bij de Joden was er altijd een beweging, de Revisionisten, die streefden naar een Joodse staat in heel Palestina/Erets Israel. Die staat bevatte oorspronkelijk in hun visie trouwens niet alleen de westelijke Jordanoever, maar ook de oostelijke oever van de Jordaan, Jordanië dus. Hun concesie bestond eruit dat zij bereid waren van die oostoever af te zien.

Het historische belang van het recente Hebron-akkoord is dat nu diezelfde nationalisten de verdeling van het Palestina ten westen van de Jordaanoever hebben onderschreven en daarmee in feite afstand hebben gedaan van de Groot-Israël-gedachte.

7 Klopt het dat de grenzen van Israël inclusief de in '67 bezette gebieden overeenstemmen met het bijbelse Israël?

Nee. Die bijbelse grenzen variëren, want het ligt er maar aan naar welke bijbelse periode je verwijst. Zo wist koning David zelfs een enorm rijk te vestigen dat reikte tot aan de Eufraat. Maar behalve een handjevol fanaten denkt niemand in Israël erover dat rijk te trachten te herstellen.

De Groot Israël-aanhangers rekenen over het algemeen ook de oostelijke oever tot het oorspronkelijke bijbelse land. Feit is wel dat de westelijke Jordaanoever veel meer geldt als het Joodse bijbelse hartland dan de kuststrook waar nu het gros van de Israëliërs woont en waar in de bijbelse tijden de Filistijnen en Foeniciërs huisden.

8 Hoe veel Joden en hoeveel Palestijnen leven er op de Westoever en in Gaza?

Naar schatting 2 300 000 Palestijnen en 140 000 kolonisten. Daar is niet bij inbegrepen Jeruzalem, waarvan de Palestijnen tenminste het oostelijke Arabische deel tot de Westoever rekenen. Daar wonen nog eens tenminste 150 000 Palestijnen en net ietsje meer Joden.

Met de laatste terugtrekking uit Hebron heerst Israël nu nog over een gebied waar ruim 50 000 Palestijnen wonen (wederom niet met inbegrip van Jeruzalem) en 140 000 kolonisten.

9 Wat moet er nu nog allemaal in het kader van Oslo worden geregeld?

Oslo is zoals gezegd, slechts een soort script met open einde. De details voor de tussentijdse stappen (met als voornaamste element de Israëlische terugtrekking uit het grootste deel van de Gazastrook en de westelijke Jordaanoever) zijn uitgewerkt in het zogeheten Interim-akkoord, ook wel 'Oslo B' genoemd. Tegelijk met het uitvoeren van het interim-akkoord moeten de partijen het overleg beginnen over de permanente regeling, de 'definitieve oplossing' dus. Daarin komen de uiteindelijke grenzen, Jeruzalem, de nederzettingen als ook de Palestijnse vluchtelingen ter sprake. Officieel moet dat overleg in mei 1999 zijn afgerond, maar tot nu toe zijn in haast alle rondes de voorgeschreven data alleen maar overschreden.

Het interim-akkoord dat in 1995 werd gesloten voorzag ook in de ontruiming van tachtig procent van Hebron, maar Netanjahoe meende dat zijn voorgangers niet hard genoeg hadden onderhandeld en wilde dat nog eens over doen. Het resultaat was uiteindelijk niet wezenlijk anders. Intussen had Arafat wel geëist dat Netanjahoe dan ook maar meteen de rest van het Oslo-akkoord moest onderschrijven. De Amerikanen traden daarbij niet alleen als zware druk uitoefende bemiddelaars op, maar ook als notulisten. Zij hebben een samenvatting gemaakt van wat Arafat en Netanjahoe zijn overeengekomen, en ook dat verschilt niet wezenlijk van het Oslo-akkoord.

Het oorspronkelijke Oslo-akkoord schreef ook een datum voor waarop een begin moest worden gemaakt met de onderhandelingen over de permanente regeling - terwijl intussen via het interimakkoord de basis werd gelegd voor vruchtbare gesprekken daarover. Dat overleg had vorig jaar al moeten beginnen. Het is er nog niet van gekomen, maar in het onlangs gesloten akkoord tussen Netanjahoe en Arafat (ook wel als 'Oslo C' aangeduid) hebben de partijen zich verplicht dat overleg binnen twee maanden te beginnen.

10 Wordt het dan echt vrede?

Als de partijen het eens kunnen worden bestaat er een basis voor vrede, met ontelbare mitsen en maren. Zo zijn er deskundigen die juist een toename van de terreur verwachten, want naarmate de vrede dichterbij lijkt te komen zal ook het verzet daartegen toenemen. Mogelijk zelfs zal juist in de laatste fase van de onderhandelingen Arafat een vuist willen maken. Voor hem is dat het enige pressiemiddel, terwijl Israël kan dreigen met een staken van het vredesproces en 'blijven zitten waar het zit'.

Dan is het de vraag hoe de ontwikkelingen in Israël en in de Palestijnse entiteit/staat zullen zijn. In Israël is met het begin van het vredesproces ook de discussie opgelaaid over de identiteit van dat land. De uitkomst van die Kulturkampf zal de verstandhouding met de buren bepalen. In 'Palestina' moet die discussie nog beginnen.

Dan is er nog 'die andere helft' van het Palestijnse volk in de diaspora, de vluchtelingen die terugwillen, of althans het recht op terugkeer eisen, ook naar gebied dat de staat Israël vormt. Het is onwaarschijnlijk dat 'Oslo' voor hen een aanvaardbare oplossing zal opleveren.

Bovendien valt nog te bezien of de vrede tussen Israël en de Palestijnen deel zal uitmaken van een algehele 'vrede' in de regio. Israël heeft al vredesakkoorden met Egypte en Jordanië, maar het overleg met Syrië (en Libanon) verkeert in een impasse. Doorbraak op dat gebied is van essentieel belang voor de vrede tussen Israël en de Palestijnen enerzijds en Israël en de rest van de Arabische wereld anderzijds.

En vervolgens zullen de ontwikkelingen in het Midden-Oosten een rol spelen. Sommige Midden-Oosten-ingewijden menen dat in die regio het grote gevecht over de identiteit, tussen de fundamentalisten en de pro-westerse regimes nog maar net begonnen is.

Kortom het antwoord op de vraag of er dan echt vrede komt, luidt in het Arabisch 'Insjallah', zo Allah het wil, en in het Hebreeuws 'be'ezrat haSjem', met de hulp van God.