Europese monetaire unie brengt ons alleen maar onheil

De auteur is lid van de wetenschappelijke raad van GroenLinks.

De vervanging van onze gulden door de euro te zien als het opgeven van een stukje nationale identiteit vonden we in Nederland steeds wat overdreven. Langzamerhand dringt het echter door dat de Europese monetaire unie (EMU) heel wat meer inhoudt. “Op dit moment staat de EMU voor veel mensen gelijk aan werkloosheid”, aldus het Europees Verbond van vakverenigingen (EVV) in een verklaring gericht aan premier Kok als fungerend voorzitter van de EU.

Niet alleen sociaal-economische effecten zijn echter in het geding. Er wordt een extra stuk Europese bureaucratie en technocratie - alsof we dat in Brussel al niet genoeg hebben - in het leven geroepen om de monetaire unie te 'sturen'. Politiek centralisme dus, zij het op financieel terrein, zonder enige democratische controle. Wij gaan daarmee opnieuw een stuk soevereiniteit inleveren. Er zal zelfs sprake zijn van een aantasting van een parlementair grondrecht, het begrotingsrecht.

Indien wij als burgers hiervoor kiezen, daarbij een Europees 'wij-gevoel' hebben en tevens de overheveling van nationale bevoegdheden naar Europa met de nodige zeggenschap van onderop (laten) omringen, is daar nog mee te leven. De EU is echter en wordt steeds meer een oligargische organisatie. De democratie in Europa dreigt, om met de Groningse hoogleraar Degenkamp te spreken, te verworden tot een 'slikken of stikken-mechanisme' (Trouw, 4 december 1996).

Logisch dat de mensen zich meer en meer afwenden van Europa. Bovendien leidden de criteria om als staten te kunnen toetreden tot de EMU zelfs voor Nederland tot (extra) snoeiwerk in de sociale zekerheid. Wat zullen de gevolgen niet zijn in EU-landen met een minder sterke munt dan de onze? In Frankrijk, Duitsland en Italië heerst er niet voor niets sociale onrust. Dat zal niet stoppen mede gezien het stabiliteitspact voor de nieuwe munt, dat volgens Paul Kalma, directeur van het wetenschappelijk bureau van de PvdA, “Europa een beleid opdringt dat eenzijdige nadruk op inflatiebestrijding legt, dat de werkloosheid en andere sociale problemen eerder zal vergroten dan verkleinen en dat de centrale banken in Europa vrij spel geeft.”

De EMU zal in de praktijk werken als een kader voor een onomfloerst neo-liberaal beleid. Willen we dat gezien onze traditie van sociale rechtsstaat? En naast sociale zijn er ook economische gevolgen. Het Duitse DIW-instituut voor economisch onderzoek wees onlangs, net als hoogleraar Jos de Beus, schrijver van het PvdA-program, op het grote gevaar van recessie en daardoor van het stranden van de EMU, “als elk land hard bezuinigt om aan de EMU-voorwaarden te voldoen.” Al met al bepaalt Degenkamp ons in genoemd artikel bij een onthutsende werkelijkheid, als hij schrijft: “Op Europees niveau glijden we versneld af naar een asociale en ondemocratische maatschappij.”

Toch is er in deze nog nauwelijks sprake van een breed verzet in ons land. Nederland maakt zich terecht druk om het behoud van zijn liberale drugs- en gedoogbeleid en is zelfs bereid daarvoor in het uiterste geval gebruik te maken van zijn vetorecht in de EU. (Goed dus om dat laatste niet zo maar weg te geven.) Waar is echter de Nederlandse weerbaarheid als het gaat om het grote democratische gat in Europa, om de langzame ontmanteling van de nationale staat en om de sterke opmars van het neo-liberalisme via de EMU? In Engeland hebben thans zowel premier Major als oppositieleider Blair een referendum over de EMU beloofd. In Nederland zou de politiek dat ook moeten doen. En waarom worden de democratische, ecologische en sociale voorwaarden - het EVV spreekt over 'minimum normen' (Trouw 10-1) - niet scherper geformuleerd, waaraan de EMU en de verdere uitbouw van de EU zou moeten voldoen, willen we daaraan onze zegen kunnen geven?

Wordt het geen tijd, dat er een eind komt aan het fanatisme waarmee Nederland stukken nationale identiteit wil opofferen aan Brussel op grond van een vaag en irreëel wensdenken over een soort Europese identiteit die niet bestaat? Samenwerking der EU-staten op meerdere terreinen op basis van de consensus-procedure is uitstekend en ook vredebevorderend, maar stappen zetten in de richting van samensmelting zonder dat de bevolking weet wat er gaande is, is controversieel en zal neo-nationalisme oproepen in diverse regio's.

Europa is geen Amerika. In de VS kwamen bij uitstek voor hun nieuwe vaderland gemotiveerde migranten tezamen, nadat Engelse kolonisten daar de grondslag hadden gelegd voor een nieuwe gezamenlijke cultuur. In Europa is er echter sprake van in geschiedenis en traditie gewortelde regionale identiteiten en neemt het verschil in cultuur en mentaliteit tussen de landen eerder toe dan af. Samuel Huntington wijst in zijn laatste boek 'The Clash of Civilizations and the Remaking of the World Order' op het belang van de eigen cultuur (inclusief taal en godsdienst) als een nieuw houvast voor de mensen, nu de grote ideologische tegenstellingen zijn weggevallen. Politici lijken echter zozeer in een isolement te leven, dat ze over de hoofden der mensen heen allerlei constructies creëren, zonder te beseffen wat er leeft aan de basis. Ze kunnen dan ook nauwelijks anders dan zich neerleggen bij het grote democratische tekort in Europa. Een PvdA-commissie onder leiding van Maarten van Traa doet dat zelfs expliciet in een recent rapport. Onthullend. Is het gek dat de kloof tussen partijpolitiek en burger almaar groter wordt?

Democratie is een belangrijke vorm van conflictpreventie. Democraten in de PvdA, CDA, D66, VVD en GroenLinks zouden vanuit die optiek rondweg neen moeten zeggen tegen elke verdere uitbouw van de EU in de richting van een Europese federale (super)staat en ook tegen de EMU, zolang niet eerst aan de voorwaarden van democratie (inclusief het raadplegen van het volk) en openbaarheid is voldaan. Waar is men na 'Maastricht' toch in hemelsnaam mee bezig in het Europa van de elite?