Het ware genot is een solitaire aangelegenheid

'Een erotische film waarin men nimmer tot de daad komt'. Het komt niet zo vaak voor - zelden eigenlijk - dat de beste omschrijving van een film afkomstig is van de maker zelf. En dat terwijl taal een van de weinige uitingsvormen is die de Tsjechische filmmaker Jan Svankmajer (1934), surrealist in hart en nieren, niet graag benut. Liever maakt hij gebruik van beelden, poppen, beweging, geluiden en muziek om zijn uitbundige fantasiën en visioenen vorm te geven. Sinds 1964 deed hij dat in zo'n dertig korte animatiefilms, die hem zowel onder liefhebbers van surrealisme als animatie een wereldwijde schare van bewonderaars hebben opgeleverd.

'Conspirators of pleasure' ('Spiklenci slasti') is Svankmajers derde lange film, na 'Alice' (1987) en 'Faust' (1994), en de vierde film die dit seizoen door de combinatie van Filmfestival Rotterdam en Nederlands Filmmuseum wordt uitgebracht. Binnen het oeuvre van Svankmajer is 'bizar' een betrekkelijk begrip, maar in de rijke traditie van Oosteuropese vervreemding is met 'Conspirators' een nieuw hoogtepunt bereikt. De titel verwijst naar een zestal personages, elk beschikkend over een weinig alledaagse lustbeleving. Zo is er de man die, vermomd als haan, een naar zijn buurvrouw gemaakte pop maltraiteert. Een ander bouwt een ingenieuze machine die hem van alle kanten betast terwijl hij zijn favoriete nieuwslezeres op tv bekijkt. Die op haar beurt graag wat karpers aan haar tenen mag laten sabbelen.

De samenzwering ten spijt - 'Zondag' is de cryptische boodschap van de vrouwelijke postbode die stiekem broodballetjes kneedt - komt het nimmer tot de daad, zelfs niet tot contact tussen deze erotische fijnproevers. Het ware genot is bij Svankmajer een strikt solitaire aangelegenheid, iets dat zijn film een bittere ondertoon verleent en ook op dit punt in de Oosteuropese traditie plaatst. Met zijn rechtlijnige structuur van herhaling en overdadig gebruik van de zoomlens duurt 'Conspirators' te lang: met 50 in plaats van 75 minuten was de film vermoedelijk krachtiger geweest. Maar een wezenlijk bezwaar is dat niet bij zo'n uitgelezen aanbod aan erotische fantasiën. Eigenlijk is het blasfemie om zijn naam in dezelfde zin te gebruiken, maar onbedoeld levert Svankmajer ook nog een fraaie parodie op de bagger van Menno Buch en consorten.