Schokland: een verloren eiland dat weer boven water kwam

Het is koud en het waait uit het noordwesten. Staande bij de haven van Oud-Emmeloord, op het voormalige eiland Schokland en uitkijkend over het weidse land van de Noordoostpolder, besef je dat dit, toen hier nog mensen woonden, een van de meest onherbergzame oorden van Nederland moet zijn geweest. Die mooie bomenrij bijvoorbeeld, waarlangs het fietspad naar het noorden gaat, was er niet. Er waren toen helemaal geen volwassen bomen op dat ziltige, verzopen land, waar de mensen op terpen moesten wonen om niet ten onder te gaan in water en wind.

Daarom ook heeft de organisatie voor onderwijs, wetenschap en cultuur van de Verenigde Naties, Unesco, dit oord toegevoegd aan de officiële lijst van de belangrijkste monumenten ter wereld, de zogeheten Unesco Werelderfgoedlijst, als symbool voor de strijd tegen het water die Nederlanders door de eeuwen heen hebben gevoerd. Op die lijst prijkt het nu, samen met niet geringe menselijke bouwwerken als de Chinese Muur en de piramides van Gizeh in Egypte. Maar als je er heen gaat moet je goed opletten en niet te hard rijden, voor je het weet ben je het 'eiland' dwars overgestoken. (En heb je een forse bekeuring, want er staat zo'n rottige fotokast.)

De Schokland-fietsroute begin je (en eindig je ook) het beste op de parkeerplaats bij Middelbuurt, vroeger ook wel Molenbuurt genoemd, de belangrijkste woonterp van het zuidelijke deel van het eiland, dat Ens heette. Nu ligt er een dorp Ens, even verder naar het oosten in de polder. Zoals ook de hoofdstad van de Noordoostpolder vernoemd is naar het vroegere Emmeloord van Schokland.

Het beste is ook eerst het Museum Schokland te bezoeken, (gratis voor Museumjaarkaarthouders, 4,50 voor volwassenen, 3,- voor 65-plussers en kinderen van zes tot twaalf) en daarna te gaan fietsen, want zo'n tocht is leuker als je al wat van de wetenswaardigheden van het eiland kent. De tocht is nog geen dertig kilometer lang, dus moet er tijd zijn voor onderbrekingen. De route loopt rond en wordt aangegeven door zeskantige bordjes met daarop 'Schoklandroute'. Alleen aan het einde van de tocht wijken we daar wat van af.

Verder kan je in Middelbuurt kiezen: eerst koffie drinken in het restaurant en dan gaan fietsen of eerst fietsen en na de tocht het restaurant in. Misschien is niet kiezen en beide doen het beste.

In dat museum, en eveneens op de talrijke 'uitlegstenen' op het eiland krijg je informatie over geschiedenis en archeologie van het eiland. En leer je over de hardheid van het bestaan van de eilandbewoners en hoe zij uiteindelijk, halverwege de vorige eeuw, de strijd tegen het water, de armoede en ziekten niet konden volhouden en het eiland moesten verlaten.

Het ging om ongeveer zeshonderd mensen en de ontruiming, in 1859, was niet vrijwillig, koning Willem III gaf er bevel toe. Na de ontruiming werden de woningen afgebroken om te voorkomen dat de mensen er toch weer gingen wonen. Toen was er al geen landbouw en veeteelt meer mogelijk en leefde men (liever gezegd: ging men net niet dood) van de visserij, terwijl ook nog eens een groot deel van de bevolking in de staatssteun liep.

De vier verschillende woonterpen: Emmeloord in het noorden, Middelbuurt halverwege, daaronder het Zuidert of de Zuidbuurt en tenslotte de Zuidpunt op het uiterste zuiden van het eiland, waren onderling verbonden door loopplanken in het moerassige gebied, zonder leuning en zo smal dat de mensen elkaar alleen konden passeren door elkaar vast te houden en om elkaar heen te draaien. En als een zware storm uit het noordwesten de zee opjoeg, was het ronduit gevaarlijk wonen op Schokland. Zoals gezegd: uiteindelijk werd het eiland prijsgegeven aan de zee. Tot het in 1942, bij de inpoldering van de Noordoostpolder, definitief 'boven water' kwam.

Nu ligt het daar als een verhoging in het polderland, zo'n vier kilometer lang en vierhonderd meter breed op zijn breedste punt, met een uitstulping voor het Schokkerbos. De woonterpen liggen rond de drie meter boven het maaiveld, terwijl er ook delen zijn die nog geen meter 'hoog' zijn. Inderdaad, vroeger, bij hoog water een gevaarlijk woonoord. Na de inpoldering zijn er rijen bomen op de randen van het eiland geplant, zodat het nu van verre al opvalt.

Wij fietsen langs Middelbuurt naar het Zuidert, over een schelpenpad, en kijken halverweg het Zuidert even om voor een mooi uitzicht op de protestantse kerk, nu museum, het enige overgebleven gebouw uit de periode van voor de ontruiming. Het Zuidert was de kleinste woonbuurt, in 1775 werden alle, nog geen twintig, huizen door brand verwoest. Het Zuidert werd al in 1855 ontruimd. Nu staat er een schuilhut met de nodige informatie.

Door naar de Zuidpunt, naar de middeleeuwse kerkruïne van Ens. De oudste resten dateren van rond 1300 en in 1717 werd de kerk gesloten vanwege oprukkend water. Even verder ligt de vuurplaat, de gerestaureerde fundamenten van de vuurtoren die hier heeft gestaan.

We rijden het eiland af en volgen de route door Schokkerhaven, zo'n modern watersportoord dat gelukkig achter de dijk ligt verscholen. Verder naar het dorp Nagele, dat zijn naam dankt aan een verdronken nederzetting uit de Middeleeuwen. Het nieuwe Nagele werd tussen 1954 en '57 gebouwd en het is een van de weinige en pure voorbeelden van het 'Nieuwe Bouwen' in Nederland, strakke lijnen en rechthoekige vlakken, zelfs het recreatiebos is rechthoekig. Weg van de knusse kneuterigheid van het oude land, een ruimtelijk kunstwerk in de Noordoostpolder, zegt de folder. Alleen maar platte daken, zodat nogal wat bewoners klagen dat ze geen bergzolder hebben. Naar verluidt woont geen van de architecten er.

De route gaat door wijd polderland langs de Nagelerweg richting Emmeloord en slaat linksaf bij de Hannie Schaftweg. Onder de vierbaansweg door, over de vaart de bordjes volgen naar rechts, naar het centrum van Emmeloord, waar in 't Voorhuijs een knappe vertering is te krijgen.

Vandaar (weer de bordjes volgen) even langs het bedrijvenpark, over de vierbaansweg heen en direct na de vaart linksaf het schelpenpad op. Door tot aan de Vliegtuigweg (genoemd naar de Amerikaanse bommenwerper 'Dinah Might' die boven Duitsland werd aangeschoten, hier een noodlanding maakte en twee jaar bleef liggen), daar linksaf en een paar honderd meter verder weer rechtsaf het schelpenpad op.

Daarna bij de splitsing van het pad links aanhouden, naar Oud-Emmeloord, de voormalige noordelijke woonterp van Schokland. Daar is de gerestaureerde haven, die ook na de ontruiming in gebruik bleef bij vissers, die voor slecht weer schuilden. Deze woonterp was de grootste van Schokland en hier woonden de meeste mensen. De (rooms-katholieke) kerk werd bij de ontruiming afgebroken en verplaatst naar Ommen.

We volgen de route verder naar de Oud-Emmeloorderweg, maar wijken er daar van af omdat we de Gesteentetuin in het Schokkerbos even willen bezoeken. In dat bos, rondom die gesteententuin, waan je je in een andere wereld en zeker niet in een polder. De natuur is er schitterend en het barst er van de vogels. Vandaar het asfaltweggetje door het bos volgen naar de Schokkerringweg, oversteken en linksaf naar Middelbuurt, waar de tocht begon. Ongetwijfeld vinden verdere vragen in het Schokland Museum een antwoord.