Conservatieven hergroeperen zich in debat om omstreden theoloog

SCHEVENINGEN - Ruim honderdtwintig gereformeerde predikanten hebben nu al het bezwaarschrift ondertekend waarmee het Confessioneel gereformeerd beraad de synode zal vragen om terug te komen op de kwestie-Den Heyer. Het CGB verwacht dat dit aantal nog zal toenemen. Sinds het synodebesluit over de Verzoeningsleer maakt het CGB een forse groei door.

In de gereformeerde kerken (700 000 leden) is een opvallende schifting aan de gang doordat de synode in november geen afstand nam van de ideeën van prof. C. J. den Heyer. Deze hoogleraar nieuwe testament in Kampen meent dat in de Bijbel onvoldoende aanknopingspunten te vinden zijn voor het klassieke leerstuk dat Jezus met zijn dood aan het kruis voor de schuld van de mensheid betaald heeft.

Hoewel de opvattingen in Den Heyers 'Verzoening: bijbelse notities bij een omstreden thema' (1997) niet nieuw waren, heeft de met applaus geëindigde behandeling van zijn zaak op de synode duidelijk een schokeffect gehad. De vergrijzende rechtervleugel boekt voor het eerst in jaren ledenwinst. Veel meer dan de 92 predikanten die verleden jaar aandrongen op het ontslag van Den Heyer, vragen nu om revisie van het synodebesluit.

Het bezwaarschrift richt zich vooral tegen de gevolgde procedure. Hoofdverwijt is dat de synode voorbijgegaan is aan de uitspraak die zij in 1976 deed in de zaak-Wiersinga. Er is slechts selectief naar verwezen, aldus het bezwaarschrift. Terwijl toen toch onomwonden is vastgesteld dat de Verzoeningsleer zo'n wezenlijk bestanddeel van het belijden der kerk is, “dat een tekort doen daaraan en een weerspreken daarvan niet toelaatbaar is”. “Hoe is het mogelijk dat u in een identieke zaak geheel aan deze veroordeling voorbijgaat? U doet of ze niet bestaat”, aldus het bezwaarschrift, dat verder concludeert dat de veroordeling van Maastricht stilzwijgend plaatsgemaakt heeft voor een milde terechtwijzing: “Over het feit waar het om gaat, namelijk dat dr. Den Heyer een wezenlijk onderdeel van ons belijden loochent, wordt geen oordeel uitgesproken. Het enige wat hem verweten wordt is dat hij het onzorgvuldig heeft gedaan.(...) Wat te denken van een synode die het belijden van de kerken die zij vertegenwoordigt zo weinig serieus neemt?” De opstellers van het bezwaarschrift (in april zal het ingediend worden) menen dat er vanwege de onzorgvuldige besluitvorming een heroverweging moet komen. De synode heeft “de enigheid des geloofs en de eenheid van de kerk” in gevaar gebracht.

De post brengt per dag zo'n vijf tot tien nieuwe aanmeldingen bij de secretaris van het Confessioneel gereformeerd beraad, ds A. S. Rienstra. Daarbij zijn veel predikanten, die menen dat het nu tijd is om kleur te bekennen. Ruim 200 gereformeerde voorgangers zijn inmiddels lid en nog eens honderd tonen hun sympathie via een abonnement op het CGB-blad Credo. Twee derde van de 300 met het CGB verwante predikanten zijn dienstdoend; de rest is emeritus. Bij de nieuwkomers zijn opvallend veel jongere dominees die in hun eerste of tweede gemeente staan. Het CGB telt inmiddels zo'n 3800 leden; ooit zijn het er overigens 4200 geweest.

Voor ds J. F. Kroon (31) uit Ferwerd gaf de zaak-Den Heyer de doorslag om zich aan te melden. Hij meent dat het tijd wordt dat de klassieke stroming sterker gehoord wordt. “Het doet pijn dat de oude standpunten haast achteloos terzijde worden geschoven”, zegt Kroon. Hij is er wel gelukkig mee dat de kerken eindelijk wakker geschud lijken: “Het is echt een aangelegen punt.” Kroon is met zjn aanmelding niet uit op een felle strijd om de waarheid. “We weten allemaal dat die verschillende meningen er zijn. Als je tien gereformeerden vraagt om de kern van hun geloof te formuleren krijg je tien verschillende antwoorden. Waar het mij om gaat is dat er ook voor de klassieke visie weer meer ruimte komt. Eerder een leerstoel naast die van Den Heyer, dan zijn ontslag.”

Ook ds A. W. Mol (44) uit Nieuwendijk benadrukt dat het hem niet om de persoon van Den Heyer te doen is. Zijn keuze voor het CGB beredeneert hij vooral vanuit de praktijk van het pastoraat: “Aan het ziekbed begin je niet zoveel met die vrijblijvendheid van 'we weten eigenlijk niet precies wie Jezus was'. Die discussies over de historische Jezus zijn interessant voor theologen, maar in de gemeente moet je het Evangelie verkondigen.” Wat hem van de synode is tegengevallen is dat die zo weinig vanuit het pastoraat geredeneerd heeft.

Eigenlijk vindt hij het jammer dat hij zich geroepen voelde zich bij het CGB aan te sluiten te meer daar het CGB zich vooral geprofileerd heeft door overal tegen te zijn.

In april is het 25 jaar geleden dat 'verontruste' gereformeerden besloten zich te organiseren. Zij maakten zich bezorgd over de oprukkende vrijzinnigheid en de 'linkse' politieke denkbeelden die vanaf kansels verkondigd werden. Jarenlang bleef het beeld bestaan van het CGB als een verzameling knorrepotten die niet met de ontwikkelingen in hun kerk mee konden komen. Ze sputterden vaak, maar vergeefs.

Volgens secretaris Rienstra is dit veranderd sinds de synode van 25 november. Hij heeft die dag zelfs “een keerpunt in de geschiedenis van de gereformeerde kerken” genoemd. Rienstra: “Het lijkt wel of we er nu echt bijhoren. Ik ben in de zeventien jaar dat ik secretaris ben nog nooit zo vaak door de pers benaderd. Ook al die nieuwe leden, dat heeft ons echt overrompeld.” Nu is het nog zaak dat er meer rekening wordt gehouden met de opvattingen van het CGB die kennelijk veel breder in de kerken leven dan tot nu toe verondersteld werd, onderstreept hij. Ook in het benoemingenbeleid.

Het CGB werkt in Samen op Wegverband samen met organisaties zoals de Confessionele vereniging in de hervormde kerk, de gereformeerde bond en het Evangelisch Werkverband. Aan de gereformeerde predikanten bij het EW is ook het bezwaarschrift ter ondertekening aangeboden. Veel evangelische predikanten reageren positief, weet Rienstra. Vergelijking van ledenbestanden heeft uitgewezen dat er zo'n 100 predikanten bij het EW zijn aangesloten die niet tot het CGB behoren. Ervan uitgaand dat het hier gaat om predikanten met overeenkostige theologische ligging, lijkt het erop dat van de ruim 960 dienstdoende predikanten er ongeveer een derde tot de actieve rechterflank gerekend kan worden. Als het er niet meer zijn, want veel gereformeerden zien niets in modalitaire organisaties. Veel predikanten willen zelfs beslist niet weten dat ze CGB-lid zijn, uit angst bepaalde gemeenteleden tegen de haren in te strijken.

Oudgediende Rienstra en nieuwkomers Kroon en Mol zijn het erover eens dat de kwestie-Den Heyer bij gewone gemeenteleden nauwelijks leeft. “De meeste mensen hier in Scheveningen lezen alleen de Haagse Courant, die weten nergens van”, zegt Rienstra. “Zo'n pedofilie-affaire heeft veel meer de aandacht getrokken”, weet ds Mol.

“Maar dat was een incident”, zegt Rienstra, “gewoon onhandig van Vissinga. Zoals dat uitlokken van applaus op de synode natuurlijk ook onhandig was. Het is eigenlijk droevig dat door zo'n gebeurtenis pas doordringt hoever onze kerken zijn afgezakt.”