Vervoersmoloch kan geen conflict gebruiken

In schijnbaar alle rust zijn de werkgevers in het streekvervoer en de vervoersbonden begonnen aan de onderhandelingen over een nieuwe CAO. Stilte voor de storm. Want de partijen zien zich opnieuw geplaatst voor een diepliggend meningsverschil, dat drie jaar geleden goed was voor de langste busstaking in de geschiedenis.

Zes weken van spandoeken, stakingen, werkonderbrekingen, rechtszaken en ruzie; de eerste weken van 1995 ging heel bussend Nederland gebukt onder de strijd tussen werkgevers en werknemers in het streekvervoer. De inzet was, grofweg, flexibelere werktijden voor, en bredere inzetbaarheid van de buschauffeurs.

De werkgevers dachten de productiviteit van de chauffeurs te kunnen verhogen door hun werkdag langer te maken, ze te laten eten in de eigen tijd en ze behalve op grote, gele streekbussen ook op taxi's en kleinere busjes te laten rijden tegen minder loon. Dit alles om de - destijds naderende - concurrentieslag in het openbaar vervoer te kunnen winnen.

Het personeel voelde er echter niets voor de verworven arbeidsvoorwaarden prijs te geven. Uiteindelijk moest er een duo wijze mannen aan te pas komen om de twee partijen ertoe te bewegen elkaar wat millimeters toe te geven. Morrend werd een arbeidsovereenkomst gesloten, waarbij geen van beide partijen echt zijn zin kreeg.

De onderhandelingen over de arbeidsvoorwaarden kunnen ook dit jaar gemakkelijk uitdraaien op een conflict van formaat. Er is namelijk niks nieuws onder de zon. De directie van Verenigd Streekvervoer Nederland (VSN), waartoe Nederlands acht grootste busondernemingen behoren, wil opnieuw proberen de arbeidsvoorwaarden aan te passen om de efficiency te verbeteren. In de hitte van de strijd lukte het drie jaar geleden niet hierover afspraken te maken, stelt VSN, maar we hopen dat het nu wel gaat.

VSN wil de roosterdiensten van buschauffeurs verlengen van 8,5 naar 9 uur, en de toeslag voor zaterdagwerk verlagen naar het niveau voor onregelmatig werk doordeweeks. Bij ziekte krijgt een werknemer de eerste twee dagen 20 procent minder loon. Wie een jaar lang niet ziek is, verdient een bonus. De directie wil af van de toeslagen op Goede Vrijdag en 5 mei. Dergelijke verworvenheden horen niet bij arbeidsvoorwaarden in de marktsector, maar bij ambtenaren, vinden de werkgevers. En van dat stoffige imago probeert de branche nou juist amechtig af te komen.

De bonden vinden dat de onderneming een andere weg moet zien te vinden om haar winstgevendheid op te krikken dan via de “ouderwetse manier”: verslechtering van de arbeidsvoorwaarden. De FNV verwijst bij monde van onderhandelaar Dick Ketting “95 procent van de voorstellen van de werkgevers rechtstreeks naar de prullenbak”.

Het is echter de vraag of de bonden hun stugge houding kunnen volhouden. De 'concurrentie' is de afgelopen drie jaar veranderd van een abstract begrip, in bedrijven met namen en ambitieuze plannen. Lovers Rail, Vancom - inmiddels overgenomen door het Engelse Arriva - en een aantal buitenlandse vervoerders zoals het Britse Stage Coach en het Zweedse Linje Bus, hebben duidelijke ideeën over wat zij op de Nederlandse streekvervoermarkt zouden willen doen.

Tegen die nieuwkomers legt VSN het af, want de onderneming is veel te inefficiënt en daardoor te prijzig. Onderzoek wijst uit dat VSN gemiddeld 20 procent duurder is dan buitenlandse concurrenten. De kosten om bussen te laten rijden, liggen 7 procent hoger die van andere busmaatschappijen. Voor de overheadkosten geldt zelfs een percentage van 40.

De situatie voor de vervoersmoloch wordt nijpend. Daarom is een grootscheepse reorganisatie aangekondigd, waardoor in ieder geval 1300 VSN'ers met een kantoorbaan de laan uitvliegen. En, dreigen de werkgevers, als het daarna niet beter gaat, belanden ook nog eens 1200 chauffeurs en monteurs op de keien.

Volgens de bonden zal het allemaal zo'n vaart niet lopen. Zij interpreteren de harde taal van VSN als een extra pressiemiddel in de CAO-onderhandelingen. De werkgevers proberen ons op die manier tot flexibilisering te dwingen, zeggen zij.

Maar, stellen de bonden, VSN kan op dit moment helemaal geen conflict met het personeel gebruiken. Op last van de overheid, dat van de monopolist af wil, is het bedrijf bezig zich in tweeën te splitsen. Dat kost al moeite genoeg, met 1300 gedemotiveerde personeelsleden die op het punt staan te vertrekken, en een groeiende groep werknemers die het zinkende schip spoorslags probeert te verlaten.

Zoals de warme golfstroom El Niño het weer over de hele wereld een uiterst onvoorspelbaar karakter geeft, kan ook de storm die het streekvervoer boven het hoofd hangt dit jaar gewoon overwaaien. De huidige CAO nog een jaartje verlengen, is een optie. Het weerbericht voor volgend jaar laat zich dan gemakkelijk schrijven: de windkracht trekt opnieuw aan.