Op zoek naar het magische pleingevoel

'Als pleinen konden vertellen' wordt in twee delen uitgezonden, vanavond en 30 januari. Nederland 1, 22 uur.

Pleinen kunnen niet praten, maar filmers wel. Daarom ging de 42-jarige Hof, jaren nadat hij zijn eerste pleinfascinatie onderging, op zoek naar 'het pleingevoel'. Overal in de wereld zocht hij pleinen op en praatte er met plaatselijke schrijvers over hun 'pleingevoel'.

Hof: “Een plein is mijn lievelingsplek. Het is intiem en weids tegelijk. Je bent er omringd door mensen en toch zo vrij als een vogel. Het heeft iets magisch: toen ik jaren geleden tijdens een reis verliefd werd en na een paar weken zeker wist dat zij de ware was, stuurde ik haar een telegram, 'Ik wil je weerzien, kom naar het plein'.” De geliefde was besteld op Piazza San Marco in Venetië. Om drie uur 's middags precies. “Waarom? later begreep ik dat ik wilde dat het plein óns zag. Het plein gaf onze ontmoeting het stempel van de eeuwigheid.”

Hof is onafhankelijk producent en regisseur. In de afgelopen vijftien jaar maakte hij zo'n vijftig documentaires en lange reportages, voornamelijk voor de Ikon, de Hos, NPS, KRO en RVU. Zijn producten zijn succesvol en worden vaak doorverkocht aan het buitenland. Zo ook het vandaag uitgezonden 'Als pleinen konden vertellen', dat ook in Duitsland op de buis te zien zal zijn. De RVU gaf opdracht voor een aantal kortere documentaires waarin één plein centraal staat. Die worden in maart uitgezonden. En de Duitse televisie bestelde er nog drie pleinen bij: ook de Potsdammer Platz, bijvoorbeeld.

Voor de filmer is de pleinenfilm een bijzondere gebeurtenis: het is zijn eerste min of meer autobiografische werk. Daarom ook nodigde hij voor de presentatie zo'n twintig journalisten, programmabazen en freelancers uit om op het plein in het Spaanse dorpje Garovillas, zijn lievelingsplein, de film te komen bekijken.

“Als ik alleen ben in een vreemde stad, ga ik naar een plein. Ik kan er dromen, herinneringen koesteren. Dat begon vijftien jaar geleden, op het Washington Square in New York. Ik was net aangekomen uit Chili. De avond tevoren was ik na een week in een gevangeniscel het land uitgezet. De geheime politie van Pinochet had me opgepakt.”

In Chili had de toen pas beginnende filmer een document willen maken over argwaan. Het was een van zijn eerste producten, over “alledaagse onderdrukking”, zoals hij het nog steeds noemt in het jargon van die tijd. Maar argeloos als hij toen nog was, bleek hij te logeren op een plaats waar ook een guerrillagroep was ondergebracht: Hof werd opgepakt en een week lang vastgehouden en geblinddoekt ondervraagd. “Vele keren dacht ik dat mijn laatste uur geslagen had, maar dat bleek niet zo te zijn. Na een week, ze wisten niet zo goed wat ze met me aanmoesten en ik wist ook écht niks, werd ik op het vliegveld naar New York gezet.”

Daar, op Washington Square bekomend van de doodsangsten, beving hem het gevoel dat alle geschiedenis theater is. De Chileense militairen kregen opeens iets banaals, de vrolijkheid op Washington Square ook. “Ik had weleens een betere film gezien.”

De jaren daarna bezag Hof, terwijl hij de aardbol over vloog voor vele filmprojecten, de gebeurtenissen in de wereld met een ander oog. Hij zag de omwentelingen in Oost-Europa als een toneelstuk, waarbij de pleinen het toneel waren. Hij vond het aangrijpende toneelstukken, maar zag hoe iedereen zich steeds maar weer wist te schikken in zijn rol: van onderdrukker tot heerser, maar ook, in het alledaagse pleinleven van vele onbetekenende dorpen, van dochter tot moeder, van armeluiszoon tot burgemeester.

“Toen eind 1989 het IJzeren gordijn openging, werden de pleinen in Oost-Europa het podium van een nieuwe tijd. De rollen werden omgedraaid. Wat er in Praag gebeurde, raakte me het sterkst. Wat een emoties, toen een jarenlang verboden lied over het plein galmde! Het gejuich en de tranen van de massa die naar het plein was getogen ter ere van een dissident! Een jaar eerder was hij op ditzelfde plein nog gearresteerd. En nu stond Vaclav Havel, de verboden toneelschrijver hier plotseling in de rol van president.”

Met Havel sprak Hof over de plotselinge rolwisseling. In de film zegt de schrijvende president: “Ik zou willen dat iemand mijn gevoel voor verantwoordelijkheid operatief uit mijn hersenen zou verwijderen. Maar de artsen weten niet waar zich dat precies bevindt. Die verantwoordelijkheid dwingt me telkens mijn rol serieus te nemen. In dat opzicht moet ik me dus wel weren tegen de formulering dat ik alleen maar een rol aan het spelen ben.”

Niet alleen Havel, ook de Chinese schrijfster Hong Ying, de Argentijn Osvaldo Bayer, de Israëliër Amoz Oz, de Hongaar Gyorgi Konrad en andere schrijvers van naam werkten mee aan de film. Tatiana Tolstoia vertelt over het Rode Plein in Moskou: “Als ik op het Rode Plein ben, of in de omgeving ervan, heb ik het gevoel dat ik een zenuw raak. Een zenuw van macht, verwachtingen en ambities, maar die verlamd is. Het Rode Plein is het plein van de doden, een kerkhof. In het midden staat een muur met urnen erin. En het belangrijkste lichaam ligt daar opgebaard. Ik ben bijgelovig. Zolang er dode lichamen in het centrum van de stad liggen, heb je geen toekomst.”

Maar behalve grote pleinen zijn er talloze kleine pleinen en pleintjes die in dorpen en buurten een centrale rol spelen. Hof zocht de halve wereld af naar het beste, het mooiste, het stilste, het ideaalste plein. Hij vond het niet in Mexico, niet in Latijns-Amerika of in Frankrijk. Een foto uit een boek bracht hem naar het piepkleine Garovillas in Spanje. Verweerde zuilengalerijen, een uitgedroogde fontein in het midden. In de zomer is het plein vier dagen lang het toneel van stierengevechten, verder gebeurt er niets noemenswaardigs. Maar dagenlang kijken vrouwen als Teodora Hurtado naar de voorbijwandelende en -rijdende inwoners van het dorp.

“Toen ik voor het eerst het plein in Garovillas zag, voelde ik een schok van herkenning. Dit was het mooiste podium dat ik ooit had gezien. Zelfs als het leeg is, roept het in je fantasie de beelden op van al die voorstellingen die hier zijn opgevoerd. Ik wilde alle getijden van het jaar op dit plein meemaken. Ik wilde de hoofdrolspelers leren kennen.”

Hof keerde drie, vier, vijf keer terug naar Garovillas. Leerde er de mensen kennen, sprak met hen. Zoals met Hippolito, de burgemeester. “Hij was veertien jaar, toen hij de fascisten op het plein zijn vrienden zag doodschieten. Als jonge man van twintig hing hij er iedere dag rond, hopend op werk. Later werd hij er politie-agent. En nu wandelt hij zijn plein rond als burgemeester. In Garovillas lijkt iedere bewoner zijn rol te kennen. En iedereen wordt waargenomen door Teodora Hurtado, de koningin van het plein.”

Het plein van Garovillas maakt op zijn eigen manier de geschiedenis mee. Hurtado, die koningin wordt genoemd, heeft er mensen zien sterven en geboren worden. Binnenkort zijn er in het dorp gemeenteraadsverkiezingen. De burgemeester wordt waarschijnlijk niet herkozen. “Hij is nu 72 jaar. Hij heeft een halve eeuw geschiedenis van het plein meegespeeld en moet zich gaan voorbereiden op het einde van zijn rol.”

“Hoe beter ik de bewoners van Garovillas leerde kennen, hoe meer respect ik kreeg voor hun levenswijsheid. Anders dan de schrijvers en de dichters die mij over hun pleinen vertelden, kwamen zij er nooit aan toe om over hun pleinen te filosoferen. Toch hoorde ik in hun verhalen hoe het plein de hardheid van het alledaagse leven doorbreekt, omdat het ook hen uitnodigt te dromen over de toekomst.”

Waar Garovillas, net als het plein van de Hemelse Vrede of het Wenceslasplein, wel het 'pleingevoel' kan opwekken, bleek tijdens het maken van de film dat het beroemdste plein van Nederland, de Dam, dat niet kan. “Dat bleek eigenlijk een plein van niks.”