Una-bomber begrijpt hachelijke positie niet

WASHINGTON - 'Una-bomber' Theodore Kaczynski verbood begin deze week zijn raadslieden om in het proces, dat maandag tegen hem in de Californische hoofdstad Sacramento begint, in het voordeel van hun cliënt aan te voeren dat hij een 'psychisch defect' heeft. Dit steekje-los-argument zou de kans verminderen dat Kaczynski aan het slot van de rechtszaak de doodstraf krijgt.

Toen een televisieverslaggever een bekende Amerikaanse strafpleiter vroeg naar het motief van de Una-bomber begon de man te schaterlachen en riep uit: “Omdat de man knettergek is!”

Het was een wat goedkoop succesje, maar de afgelopen dagen is zo veel bekend geworden over de relatie tussen Kaczynski en zijn advocaten dat de conclusie gerechtvaardigd is dat de man, die wordt beschuldigd van zestien bomaanslagen waarbij drie mensen omkwamen en 28 gewonden vielen, in de verste verte niet begrijpt hoe hachelijk zijn positie in de rechtszaal is. Rechter Garland Burrell liet na een besloten zitting in de raadkamer met de verdachte en zijn toegewezen raadslieden doorschemeren dat de Una-bomber in ernst had overwogen zijn verdedigers hun congé te geven en zelf zijn zaak te bepleiten. Uiteindelijk zette hij zijn plan niet door.

Ted Kaczynski heeft ruim anderhalf jaar moeten wachten voor het proces tegen hem gaat beginnen. De aanhouding van Kaczynski, in april 1996 in een hutje ver van de bewoonde wereld in het toch al afgelegen Montana, maakte een einde aan een jarenlange, bijna hysterische, angst onder de Amerikaanse bevolking voor die grote onbekende terrorist, de Una-bomber. De bijnaam dankt hij aan het feit dat hij zijn kandidaat-slachtoffers vooral heeft gezocht onder universiteitsmedewerkers en personeel van vliegtuigmaatschappijen. Un staat voor universiteit en de a voor airlines en zo komt de FBI, de federale Amerikaanse politie, aan hun naam voor de man of vrouw die ze maar niet te pakken konden krijgen.

De eerste aanslag stamt al van mei 1978. Een veiligheidsbeambte van de universiteit van Illinois in Chicago raakt onbedoeld gewond als hij een verdacht pakketje opent voor een docent aan een van de technische faculteiten. De derde ontploffing, anderhalf jaar later in het ruim van een vliegtuig, brengt de FBI op de gedachte dat er wel eens sprake kan zijn van een en dezelfde dader en de Una-bomber wordt een dossiergeval. Her en der worden bombrieven of pakketjes met explosieven bezorgd, maar het duurt toch nog tot eind 1985 voor met Hugh Scrutton, de eigenaar van een computerwinkel in Sacramento, - vandaar de plaats van het strafproces - het eerste dodelijke slachtoffer moet worden genoteerd.

De politie is dan al tijden bezig een profielschets te maken van de Una-bomber en vooral een idee te krijgen van zijn motieven. De gissingen lopen uiteen van 'iemand die ooit gedwongen is zijn vliegtuigstoel af te staan' tot 'een ontslagen automatiseringsdeskundige'. Nadat hij bijna wordt gesnapt bij een aanslag in Salt Lake City stopt de terrorist jarenlang met zijn activiteiten en de FBI staakt op een gegeven moment zelfs de zoektocht. Maar in 1993 ziet hij zijn kansen weer schoon en beginnen de aanslagen weer. In de daarop volgende twee jaar vallen er weer twee doden, een directeur van een reclamebureau die de milieuramp met de olietanker Exxon Valdez in 1989 bij Alaska zou hebben goedgepraat en een bosbouwdeskundige. Niet alleen lijken de acties van de terrorist heftiger te worden, ook zijn eisen worden steeds vreemder. Zich uitgevend voor de leider van een onbekende beweging met de naam Freedom Club eist hij dat de media het manifest van die organisatie 'De industriële maatschappij en haar toekomst' in extenso publiceren. Kranten als The New York Times en de Washington Post voelen er weinig voor, maar zwichten voor het argument van de openbare veiligheid als de Una-bomber dreigt bijvoorbeeld vliegtuigen te zullen opblazen. De publicatie van het manifest wordt hem fataal, want David Kaczynski meent er de stijl en redeneertrant in te herkennen van zijn broer Ted, die zich na een loopbaan als docent wiskunde aan de universiteit van Californië in Berkeley - bij San Francisco - gefrustreerd heeft afgewend van de wetenschap en vanuit Montana zijn afkeer van de technologie publiek maakt. Ted leeft als een kluizenaar, verstoken van basisbehoeften als water en licht. Nadat hij met behulp van een detective heeft nagegaan waar zijn broer door de jaren heen heeft verbleven, acht David Kaczynski genoeg bewijs voorhanden om Ted aan te geven bij de politie. Kort daarop volgt de aanhouding en onder de bewijsmaterialen bevindt zich een groot aantal geschreven teksten, waarin volgens de openbare aanklager Ted Kaczynski zijn terreuracties aankondigt of registreert.

De wereldvreemde verdachte heeft sinds zijn aanhouding stelselmatig geweigerd zich te onderwerpen aan een psychiatrisch onderzoek en die houding is alleen maar hardnekkiger geworden sinds justitie begin december heeft geweigerd een deal te sluiten met Kaczynski. Die stelde akkoord te zullen gaan met een levenslange opsluiting als de openbare aanklager niet de doodstraf zou eisen. Sindsdien heeft de verdediging de conclusie getrokken dat alleen verminderde toerekeningsvatbaarheid de kans van Kaczynski om de doodstraf te ontlopen nog enigszins overeind kan houden. Maar hun cliënt heeft zijn kop in de wind gegooid en voelt er niets voor dit middel aan te grijpen. De relatie tussen de verdachte en zijn advocaten zakte naar een dieptepunt toen een van de verdedigers tijdens een overlegronde met de openbare aanklager zei dat Kaczynski zo paranoïde is dat hij niet aan een psychiatrisch onderzoek kan meewerken. Woedend smeet de verdachte aan het eind van het betoog zijn pen door de kamer.

De advocaten van Kaczynski houden de mogelijkheid open om alsnog diens psychische gesteldheid in de strijd te werpen als de jury heeft vastgesteld dat de verdachte inderdaad de Una-bomber is en de aanslagen heeft gepleegd. Aan de hand van getuigenverklaringen van familieleden als David Kaczynski - die heeft gezorgd voor de aanhouding van zijn broer - willen ze, zonder dat er ook maar een psychiater aan te pas is gekomen, aantonen dat hun cliënt paranoïde en schizofreen is, een conclusie die ze zelf al hebben getrokken nadat hij had gezegd dat hij geen controle heeft over zijn daden, maar dat hij wordt 'gestuurd' vanuit satellieten in het heelal. En in hun hart koesteren ze de hoop dat onder de twaalf Californische juryleden er in elk geval één is die zelf wel eens onder behandeling van een psychiater is geweest en het te dol zal vinden om een 'patiënt' de doodstraf te geven.