Gebronsde types in een gouden woestijn

THE ENGLISH PATIENT Regie: Anthony Minghella. Met Ralph Fiennes, Kristin Scott Thomas, Juliette Binoche, Willem Dafoe. Te zien in 18 bioscopen.

Met twaalf nominaties op zak, waaronder die voor alle belangrijke categorieën, moet het raar lopen als 'The English patient' volgende maand niet de grote winnaar wordt bij de Oscar-uitreiking. Het is verrassend dat men het heeft aangedurfd om op het jaarlijkse feestje van de Amerikaanse filmindustrie Hollywood buitenspel te zetten. 'The English patient' geldt namelijk nadrukkelijk als een niet-Hollywood productie: producent Saul Zaentz werkt buiten de studio's om, regisseur Anthony Minghella is Engels, distributeur Miramax zit in New York en de drie hoofdrolspelers komen uit Europa. In vaktaal heet zoiets een onafhankelijke productie, hoewel de bijbehorende associatie met kleinschalig en vernieuwend in dit geval misplaatst is.

'The English patient' past eerder in de epische traditie van David Lean, wiens films ook heel wat Oscars wisten te verzamelen.

De gelijknamige roman van de Canadese schrijver Michael Ondaatje, in 1992 bekroond met de Booker Prize, werd door regisseur Minghella bewerkt tot scenario en op een aantal punten ingrijpend gewijzigd. Visueel aantrekkelijke scènes werden toegevoegd, de psychologische achtergrond van sommige personages werd verwijderd. Ondaatje heeft er vrede mee dat er twee verhalen zijn ontstaan, zo blijkt uit een verklaring in de persmap. Dat is mooi, maar het neemt niet weg dat de film de sporen draagt van een moeilijk verfilmbaar boek. De gecompliceerde structuur van de film, waarbij flashbacks in niet-chronologische volgorde even belangrijk zijn als scènes in het heden, oogt als een lappendeken van scènes en personages die schijnbaar tot in de montagefase heen en weer zijn geschoven.

Het heden speelt zich af in een verlaten en geplunderd Toscaans klooster, tegen het einde van de tweede wereldoorlog. Hier verzorgt de Canadese verpleegster Hana (Binoche) haar 'English patient', een man die onherkenbaar is verminkt, zijn geheugen heeft verloren en slechts rustig dood wil gaan. Bij hen voegen zich een onbestemde Canadees (Dafoe) op zoek naar wraak en morfine en een elegante Sikh (Naveen Andrews) op zoek naar onontplofte bommen. Terwijl Hana en haar Sikh genieten van hun idyllische romance, ontrafelt de Canadees het verleden van de geheimzinnige patiënt. Al snel blijkt het te gaan om de Hongaarse graaf Almásy (Fiennes), die voor de oorlog deel uitmaakte van een Engels onderzoeksteam dat de Sahara in kaart bracht. Zijn geheime affaire met de vrouw (Scott Thomas) van een collega - denk hierbij aan de Landrover in de zandstorm - had fatale gevolgen voor tal van betrokkenen, nog eens flink aangewakkerd door de gespannen verhoudingen in het koloniale Egypte van tijdens de oorlog.

Inderdaad, het is niet gering wat Ondaatje in zijn roman allemaal overhoop heeft gehaald en Minghella in zijn film van, dat wel, 160 minuten heeft willen vertellen. Voor de film is het zelfs iets te veel. Niet zonder reden blijkt het in film, in tegenstelling tot literatuur, zeer ongebruikelijk om twee tijden gelijke aandacht te geven. Minghella's keuze om het heden gelijkwaardig te laten zijn aan het verleden pakt verkeerd uit: in vergelijking met de spectaculaire liefdesgeschiedenis van Almásy en zijn overspelige geliefde steekt het gerommel in het Toscaanse klooster mager af. De rol van de Canadese wreker blijft schimmig, de romance tussen Hana en haar bommenexpert maakt een willekeurige, potsierlijke indruk. De flashbacks zijn vele malen krachtiger en doen de scènes in het heden verschrompelen tot hinderlijke intermezzo's.

Tot zover de mislukte narratieve structuur, terug naar de zandstorm en David Lean. Zij zorgen voor de geslaagde kant van 'The English patient' en het kost weinig moeite om dat de overheersende kant te laten zijn. Gebronsde types in een gouden woestijn, verfijnd uitgaansleven en geheimzinnige spionageperikelen in Cairo, minnaars in een Arabische hotelkamer met een Hongaars kinderliedje op de grammofoon, in de categorieën passie en glamour worden alle registers opengetrokken. Minghella, met slechts twee bescheiden films op zijn naam, kan makkelijk worden beschuldigd van mooifilmerij en bombast, maar evengoed kan hij worden bewonderd om zijn lef om in deze tijd een epos met ouderwetse allure te maken. Net als bij Lean is de oorlog niet meer dan een decor voor onweerstaanbare oerromantiek. De klassieke status van 'Doctor Zhivago' of 'Lawrence of Arabia' zal 'The English patient' niet bereiken, daarvoor heeft de film te veel manco's. Wel wint hij moeiteloos de prijs voor de meest romantische film van het jaar.