De zakjapanners van Kleinknecht

Anton Westerlaken is voorzitter van de vakcentrale CNV.

Pluspunt van 1994 vind ik persoonlijk het feit dat werk weer centraal is komen te staan. Niet alleen in woorden, ook in gedrag. Dat is niet gemakkelijk geweest. In een samenleving waar calculatie - en dan vooral als het om jezelf gaat - tot norm is verheven, vraagt het veel van vakbondsbestuurders om steun te krijgen voor de keuze werk boven inkomen. Gelukkig kan deze keuze (gebaseerd op argumenten en resultaten) bij veel beleidmakers, politici en journalisten op steun rekenen. Een enkele liberale diehard daargelaten.

De loonontwikkeling in Nederland laat al sinds het begin van de jaren tachtig een typisch beeld zien. Met een koopkrachtontwikkeling, die gemiddeld als matig wordt gekenschetst. En met zo nu en dan een forse uitschieter.

Eén van die uitschieters is het cao-seizoen 1992-1993 geweest. Vijf procent meer loon was in die periode geen uitzondering. Het kwam tot loonstijgingen die de arbeidsproduktiviteit fors overschreden.

Het directe resultaat van deze piek is verlies aan werkgelegenheid geweest. In ons op inkomenszekerheid vastgenagelde landje is in die situatie de enige flexibiliteit die structureel wordt toegepast: mensen eruit. Zelfs zeer winstgevende bedrijven zetten mensen buiten de deur, betaald via collectieve voorzieningen. Die uitschieter van oplopende kosten en verlies van banen is voor wat betreft de lonen in het daarop volgende cao-seizoen weer omgebogen. Werk staat (weer) boven aan de agenda.

Maar eind vorig jaar is die logische keuze voor werk (en dus voor loonmatiging) onder hevige kritiek komen te staan. Heel generaliserend is het nut/effect van loonmatiging kolommenbreed ter discussie gesteld. Een alibi biedend voor diegenen die toch al liever eerst hun eigen portemonnee vullen. Uit alle hoeken en gaten doken deskundigen op “die het altijd al gedacht hadden”. Alsof men erop heeft zitten wachten. Van een logische ondersteuning van loonmatiging naar krachtige pleidooien voor het afschaffen van loonmatiging.

De top in deze ontwikkeling is bereikt dankzij iemand die er voor heeft doorgeleerd. De nieuwe hoogleraar Kleinknecht van de Vrije Universiteit (VU) in Amsterdam. Zijn oratie laat aan duidelijkheid niets te wensen over. Veel van de economische malaise is een direct gevolg van jarenlange loonmatiging. En de oplossing voor al die ellende ligt voor de hand. Een loongolf van zo'n vijf à zes procent zal vele problemen wegspoelen.

Zijn oratie is ruim verspreid, vooral onder ondernemers. Gelet op de kernboodschap van zijn verhaal terecht. Immers, ondernemers in dit land zijn volgens Kleinknecht lui, ingeslapen en zelfvoldaan . . . Zijn verklaring is even simpel als dodelijk. Omdat de ondernemers via loonstijgingen niet worden uitgedaagd, sukkelen ze in en verdwijnt de vernieuwingsdrang. Het resultaat? Een ingeslapen groep, die wordt ingehaald door iedereen in de wereld waar de lonen wel lekker worden opgejaagd.

Het is allemaal gebaseerd op de theorie van Schumpeter; creatieve destructie. Door iets kapot te laten gaan of kapot te maken, ontstaan er ruimte en inspiratie voor iets nieuws. En van nieuwe zaken moeten we het hebben. In alle reacties op die benadering - van afgrijzen tot ondersteunend - is één aspect volstrekt onderbelicht gebleven: het achter de oratie verscholen mensbeeld. Dat mensbeeld is namelijk gebaseerd op het uitgangspunt dat mensen alleen tot iets (beters) in staat zijn als zij financieel worden geprikkeld.

Door het ontbreken van kostenprikkels zijn ondernemers lui geworden. Immers, innovatie, verbetering kun je alleen bereiken door mensen financieel uit te dagen. Die worst leidt tot inspanningen, creativiteit en alternatieve oplossingen. Mensen als zakcalculators in optima forma. Het enige waar ze echt op reageren, is eigen gewin. In meer wetenschappenlijke termen: het absolute kapitalisme en het marxisme vinden elkaar. Bij de één via de volkomen vrije markt, bij de ander via de Verelendung. Op de puinhopen van een kapot geconcurreerde samenleving groeien mooie nieuwe dingen. Tenminste, voor diegenen die nog overblijven.

Kleinknechts medicijnen gaan volstrekt voorbij aan verantwoordelijke mensen. Mensen die door andere zaken worden aangesproken dan alleen geld. Een mensbeeld dat sociaal (en succesvol) ondernemerschap volstrekt uitsluit. Het is dit mensbeeld, waar ik me het meest over heb verbaasd.

Zowel over het feit dat dit in de oratie centraal staat (ondernemers opschrikken door hoge lonen) als het feit dat daar niemand over is gevallen. Blijkbaar zit het al ingesleten in de nieuwe ideologie; dat alles wat via de calculatie wordt bereikt, bij voorbaat goed is.

Voor alle duidelijkheid: ik ben geen tegenstander van de markt. Integendeel, marktwerking heeft veel goeds tot stand gebracht. Maar de normloze markt (prijsprikkels) van instrument tot doelstelling verheffen, kan ik niet volgen. Ook niet van een hoogleraar. Die fixatie op voordeel, eigenbelang en gewin is volgens mij eerder de oorzaak van het uit evenwicht raken van ontwikkelingen, dan de oplossing.

Mensen zijn nog steeds in staat verantwoordelijkheid te dragen. Zij willen nog steeds wat betekenen voor anderen. Mensen zijn juist te prikkelen op andere manieren, dan langs financiële weg. Op andere manieren is structurele innovatie te bereiken.

Werkgevers maken bijvoorbeeld te weinig gebruik van het inzicht van hun eigen werknemers. Meer medezeggenschap werkt. Hebben ondernemers er wel eens bij stil gestaan dat vooruitgang in ondernemingen vooral is te danken aan de toegenomen inbreng van hun werknemers?

En is het misschien toeval dat stagnatie in de voortgang van zeggenschap parallel loopt met stagnatie van innovatie in bedrijven? Werknemers kiezen voor uitdaging en kwaliteit in hun werk, voor creatieve kansen en adequate opleidingen. Dat zijn zaken waar het werkelijk om gaat.

Ondernemingszin over de hele linie, dus ook bij werknemers, is meer dan ooit nodig. Maar dan wel met en voor mensen. Gebaseerd op de mogelijkheid dat mensen verantwoordelijkheid kunnen en willen dragen. Ook ondernemers. Niet via destructie. De toekomst - ook de sociaal economische - verdient beter dan de “zakjapanners” van Kleinknecht.