Hoe goed is ons pensioen? (1)

De broodnodige discussie over toekomst van de aanvullende pensioenen is bij een van de grootste werkgevers in dit land dan toch eindelijk losgebroken. Philips wil in de komende CAO-onderhandelingen praten over de huidige systematiek in de pensioenvoorziening, die de werknemer garandeert dat het aanvullende pensioen plus de AOW (bij veertig dienstjaren) goed zijn voor zeventig procent van het laatstverdiende loon.

Dit zogenoemde eindloonstelsel geldt in Nederland voor vrijwel alle pensioenen. Samen met de garantie van welvaartsvastheid dreigt dit een zware last te worden voor de economie, met ook nu al merkbare schadelijke effecten op loonkostenontwikkeling en de werkgelegenheid. Nederland vergrijst. Binnen 15 jaar pensioneert de na-oorlogse geboortengolf en zal pas goed blijken hoe onbetaalbaar het huidige pensioenstelsel is, zoals een medewerker van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid onlangs aantoonde in een proefschrift.

Het kostenaspect is echter maar één argument om discussies als nu bij Philips toe te juichen. Eindloonregelingen zijn ook een rem op de ontwikkeling van bijvoorbeeld deeltijdarbeid en job-rotatie; zeker als de volgende baan niet gepaard gaat met een hoger salaris. Immers, om van een zo hoog mogelijk pensioen verzekerd te zijn, doet een werknemer er goed aan een stijgende carrièrelijn na te streven. Om dit via een pensioenstelsel aan te moedigen is echter niet meer van deze tijd. Deeltijdverlof, opfrisverlof, een beter evenwicht tussen taken in het gezin en op het werk en al die zaken die te vangen zijn onder de noemer flexibiliteit moeten juist bevorderd worden; als instrument van werkgelegenheid en als middel om een modern arbeidspotentieel te waarborgen.

Daarnaast is er een inkomenspolitiek argument. Het eindloonstelsel draagt bij tot een 'herverdeling' van (uitgesteld) inkomen van de werknemer die tevreden is met zijn werk naar de man of vrouw met een steeds omhoog lopende carrièrelijn. Vooral de werknemer die in de laatste vijf jaar van zijn werkzame leven een forse carrièresprong maakt, krijgt een pensioen dat niet in verhouding staat tot de premie die hij er al die jaren voor betaald heeft. Dat pensioen wordt voor een aanzienlijk deel betaald door zijn collega's, die geen carrière maakten, dan wel een pensioenbreuk opliepen. De laatsten krijgen minder pensioen door het wisselen van werkgever, zodat het pensioenfonds iets lucht krijgt voor de carrièremaker.

Hoe goed is ons pensioen? (2)

Al tijdens het vorige kabinet toonde staatssecretaris Elske ter Veld in haar pensioennota aan, dat het eindloonstelsel vervangen diende te worden door een middelloonstelsel. In dat stelsel is het in het werkzame leven gemiddeld verdiende loon referentiepunt voor de uiteindelijke pensioenhoogte. Die nota heeft na haar verschijnen vooral een kwijnend bestaan geleden. De nota heeft geen politiek, laat staan een breed maatschappelijk debat doen oplaaien over de toch zo belangrijke vraag naar de toekomst van ons pensioensysteem.

Maar ook de overheid als werkgever heeft weinig gedaan met de door haar zo gewenste veranderingen. Als vervolg op de nota van Ter Veld zou je een voorstel aan de ambtenarenbonden hebben verwacht om het ABP-pensioen aan te passen. Het zou een doorbraak betekend hebben, als bij het grootste pensioenfonds in Nederland de discussie over het middelloonstelsel gestart zou zijn.

Het Philips-pensioen neemt die taak nu wellicht over. Het is te hopen dat de vakbeweging de uitdaging opneemt. De discussie ontwijken door te wijzen op verworven rechten waar nu eenmaal niet aan getornd kan of mag worden, zou een verkeerde inschatting betekenen van het probleem waar we voor staan. En wat het kabinet betreft: hopelijk wordt de geest van Elske ter Veld alsnog vaardig over minister Dijkstal van Binnenlandse Zaken. Hij heeft als werkgever het voortouw in het overleg met de ambtenarenbonden. In die functie kan hij van de pensioennota van het vorige kabinet meer maken dan een dode letter. Een middelloonstelsel bij de overheid kan een voorbeeldfunctie vervullen en zou tevens financiële ruimte scheppen om elders in de arbeidsvoorwaarden noodzakelijke verbeteringen door te voeren.