Vergeefs

De geschiedenis van het woord 'vergeefs' kan, als we die vanuit het element 'geven' daarin proberen te lezen, een ontwikkeling weergeven in de opvattingen over kosten en baten of actie en reactie als een bepalend ritme voor het menselijke bestaan.

Die ontwikkeling loopt van iets wat eruit ziet als belangeloosheid en afwezigheid van alle berekening via een houding van scherp calculeren naar een globale aanduiding van een totale zinloosheid, uitgesproken op basis van het uitblijven van een te bereiken en vooraf te berekenen resultaat. In de oudere betekenissen heeft het woord namelijk betrekking op iets wat letterlijk 'vergeven' wordt, voor niets gegeven, bij wijze van weggeven, gratis. Dat is een woord dat we zouden kunnen vertalen als 'alleen voor de dank'. In dat geval zou er in zekere zin al sprake zijn van een tegenprestatie, een vaag doel en een berekening. Want dank schept verplichtingen. Als dus werd gezegd dat iemand een huis 'vergeefs' bewoont, werd daarmee bedoeld, dat hij er geen huur voor hoefde te betalen. Dat het 'voor niets' was betekende nog niet dat het bewonen zelf maar niet wilde lukken of dat het ter beschikking stellen van de woonruimte een onzinnige handeling was. Er werd alleen mee gezegd dat er helemaal geen geld aan te pas kwam.

'Vergeefs' gesproken woorden waren in een ouder taalgebruik geen woorden waarnaar niet werd geluisterd of die niet de verwachte uitwerking op de toehoorders hadden, maar woorden die door de spreker niet verder werden verantwoord of toegelicht. Dat hoefde niet per se een reden te zijn om buitengewoon blij te zijn met die als een geschenk uit de hemel komende woorden. Het kon, vooral wanneer het om een lastige boodschap ging, ook aanleiding zijn tot kritiek en tot een vraag om nadere toelichting. Want de regel luidt quod gratis asseritur, gratis negatur of wel: wat zomaar wordt beweerd, kan ook zomaar worden ontkend -of genegeerd. Er is dan geen enkele noodzaak, noch in de bewering, noch in de ontkenning. Het staat dus iedereen vrij op louter formele gronden niet naar die woorden te luisteren en er geen enkele waarde aan toe te kennen, zonder zelfs maar enige aandacht te schenken aan hun inhoud. Dat kan intussen niet betekenen dat alles wat 'gratis' of 'vergeefs' wordt gezegd, ook als onzin beschouwd moet worden. Is er wel een formeel criterium voor 'onzin'? En als dat er is, welke macht heeft het dan en welke verplichtingen schept het?

In de betekenis waarin wij het woord tegenwoordig gebruiken, houdt 'vergeefs' vooral in dat met woorden en daden niet het doel wordt bereikt dat de initiatiefnemer geacht wordt voor ogen te hebben. En dat lijkt weer te impliceren, gezien de totaal negatieve strekking van het woord, dat ten eerste alles een doel of een bedoeling moet hebben en dat ten tweede daarvan met enige nauwkeurigheid rekenschap afgelegd moet kunnen worden, liefst op een termijn die te overzien is. Daarmee halen we niet alleen alles wat wij zelf doen en zeggen, alles wat we proberen tot stand te brengen en ondergeschikt te maken aan een doel, binnen het bereik van ons vermogen tot berekenen, maar dreigen we ook alles wat daarbuiten bestaat en niet onder onze zeggenschap valt, in onze poging te betrekken en uitsluitend met de maat van ons koopmanschap of onze techniek te meten. We zijn dan niet meer in staat te ontdekken dat misschien juist het mooiste dat ons kan overkomen, niet de vrucht van onze inspanningen is maar ons gratis en voor niets wordt gegund en gegeven.