Paarse kopstukken in kabinet eens over vernieuwing staatsrecht

Van onze parlementsredactie DEN HAAG - Minister-president Kok (PvdA) en de vice-premiers Van Mierlo (D66) en Dijkstal (VVD) hebben een akkoord bereikt over de vernieuwing van het staatsrecht. Nederland krijgt daarin een landelijk referendum.

Van de 150 Tweede-Kamerleden zullen er 75 via vijf kiesdistricten gekozen worden. Een gekozen kabinetsformateur en premier is vooralsnog van de baan. Over landelijk kiesrecht voor buitenlanders neemt het kabinet later een beslissing.

Het akkoord tussen de drie partij-kopstukken moet nog met de rest van het kabinet besproken worden. Voor de zomer was het kabinet het in principe al eens geworden over de komst van een landelijk referendum, een zogenaamd correctief wetgevingsreferendum. Alleen bleef er toen onenigheid bestaan over de onderwerpen die zouden moeten worden uitgezonderd van een referendum. De drie ministers hebben nu besloten dat alleen wetten die te maken hebben met het koninklijk huis, internationale verdragen en begrotingen niet rechtstreeks door de bevolking kunnen worden weggestemd.

Over gevoelige zaken als belastingen, sociale zekerheid en grote ruimtelijke ordeningsprojecten (planologische kernbeslissingen) kunnen wel referenda gehouden worden. Dat laatste was een gevoelig punt; vooral de VVD-ministers waren bang dat projecten als de Betuwelijn, de uitbreiding van Schiphol en de hoge-snelheidslijn onmogelijk worden als de kiezers er in een referendum 'nee' tegen kunnen zeggen.

In het voorstel moet een groep kiezers die een referendum wil eerst 20 000 handtekeningen verzamelen om te tonen dat de animo groot genoeg is. Vervolgens zijn 300 000 handtekeningen nodig om het referendum daadwerkelijk aan te vragen. Voor invoering van een referendum moet de grondwet gewijzigd worden. Dat betekent dat het parlement er twee maal over moet stemmen, waarvan een keer met een tweederde meerderheid voor. Voor een vernieuwing van het kiesstelsel is wijziging van de Grondwet niet nodig.

Het akkoord houdt in dat 75 Kamerleden nog op de huidige manier gekozen worden. De andere helft wordt via vijf districten gekozen. Dit model, dat ook in Duitsland bestaat, is een compromis tussen D66, voorstander van een districtenstelsel, en de VVD, die het kiesstelsel liever laat zoals 't is.

Kok, Van Mierlo en Dijkstal stellen voor de uitbreiding van het kiesrecht voor buitenlanders uit te stellen. Zij willen wachten tot de wet op het Nederlanderschap, die nu bij de Eerste Kamer ligt, behandeld is. Die wet maakt een dubbele nationaliteit mogelijk, waardoor het vooral voor Turken en Marokkanen veel eenvoudiger wordt om de Nederlandse nationaliteit aan te nemen. Mocht die wet het halen, dan is uitbreiding van het kiesrecht voor niet-Nederlanders veel minder dringend. Buitenlanders die willen stemmen, kunnen dan immers de Nederlandse nationaliteit aannemen.

De paarse fracties reageren gemengd op de plannen. D66, dat al sinds haar oprichting ijvert voor staatsrechtelijke hervormingen, is tevreden. “Het referendum, inclusief planologische kernbeslissingen, is wat wij wilden. De vernieuwing van het kiesstelsel is een mengvorm, maar de gedachte er achter steunen we. Kamerleden worden zo regionaal herkenbaar en zullen niet meer automatisch achter de brede rug van de lijsttrekker in het parlement komen. Dat de gekozen premier er niet komt, is jammer. Maar als het referendum en het kiesstelsel er zo uit gaan zien, dan verandert er voor het eerst sinds 1917 iets in het staatkundig bestel. En dat is heel wat”, vindt D66-Kamerlid De Graaf.

Ook PvdA-Kamerlid Rehwinkel is te spreken over de ideeën. “Als het er zo uit gaat zien, zijn wij positief.” Hij waarschuwt het kabinet wel dat het kiesrecht voor buitenlanders voor de PvdA 'een hard punt is': “Uitstel mag geen afstel zijn.”

Ook vindt Rehwinkel dat het referendum niet te vaak gebruikt mag worden. Mocht blijken dat het aanvragen van een referendum te simpel wordt, dan moeten de grenzen omhoog. Bovendien is de uitslag wat hem betreft pas geldig als 40 tot 50 procent van de kiezers is opgekomen.

Rehwinkel krijgt daarin bijval van VVD'er Te Veldhuis. Hij is zeer kritisch. “Het gevaar van inflatie van het referendum ligt om de hoek. De ANWB en de vakbonden hebben een miljoen leden, dan is een referendum tegen hogere benzine-accijns of korting op uitkeringen zo georganiseerd.”