Critici voelen zich serieus genomen

MARIAZELL - Het was niet zomaar een bedevaart, die afgelopen weekeinde in Mariazell, het kerkelijk hart van Oostenrijk, werd gehouden. Met deze Wallfahrt der Vielfalt wilden de Oostenrijkse r.-k. bisschoppen reageren op de pijnlijke affaires die hun kerk de afgelopen twee jaar door een diep dal deed gaan.

Eerst was er de affaire-Groër: de toenmalige aartsbisschop van Wenen werd ervan beschuldigd verscheidene jongeren seksueel misbruikt te hebben. Enkele maanden later vond het zogeheten Kerkpetionnement plaats, waarbij een half miljoen gelovigen een radicale hervorming van de kerk eisten, waaronder het openstellen van het priesterambt voor vrouwen, een andere seksuele moraal en meer democratie.

Dat de bisschoppen als antwoord uitgerekend met een bedevaart naar Mariazell kwamen, werd in progressieve kring aanvankelijk met argwaan begroet. Elk jaar komen honderdduizenden uit Oostenrijk, Hongarije, Polen en andere landen op bedevaart naar het stadje in de laatste uitlopers van de Alpen en die bedevaartgangers zijn niet altijd de meest progressieve leden van de kerk. De argwaan werd des te meer gevoed doordat de aartsconservatieve bisschop Krenn van Sankt Pölten al van te voren duidelijk had gemaakt dat hij van dialoog niets wilde weten.

Toch was iedereen het erover eens dat de bedevaart een doorbraak betekende. Voordat de eigenlijke bedevaart plaatsvond, discussieerden tegen de duizend deelnemers twee dagen lang over thema's als 'kerk en macht' en de 'positie van de vrouw'. Daarbij kwam het tot opmerkelijke confrontaties. Vertegenwoordigers van het platform 'Wir sind Kirche' zaten aan tafel met leden van de conservatieve Legio Mariae.

In de Kultursaal van Mariazell vindt een discussie over 'Openheid' plaats. De zaal zit propvol met een uitermate gevarieerd publiek, van in habijt geklede vrouwelijke religieuzen tot alternatief uitziende jongeren. De keuze van de sprekers belooft vuurwerk: bisschop Stecher van Innsbruck treedt aan tegen de journalist Josef Votzi. Door zijn artikel over Groër had Votzi de ontwikkelingen aan het rollen gebracht. Als gevolg hiervan was hij lange tijd door vertegenwoordigers van de katholieke kerk gemeden.

Bisschop Stecher bevindt zich klaarblijkelijk in zijn element. In een humoristische voordracht bepleit hij het wederzijds begrip tussen de media en de kerk. “Het feit dat ik niet altijd meteen op vragen reageer, is niet alleen gemakzucht of luiheid - dat is het soms ook wel - maar vooral de zorg om de juiste formulering. Wanneer ik een pakkende, maar theologische domme formulering gebruik, dan word ik als zielzorger aangesproken, en moet meteen meer dan tweehonderd brieven beantwoorden.”

Hoewel hij geen namen noemt, laat Stecher niet mis te verstane kritiek horen op zijn collega's. Het feit dat Groër nooit gereageerd heeft op de beschuldiging van het seksueel misbruik, beschouwt Stecher als een grote fout. “Wanneer van mij hetzelfde beweerd zou worden zou ik meteen aftreden, zelfs als de beweringen niet waar zijn. Voor deze functie heb je ook een zekere goede reputatie nodig.” Ook Krenn krijgt een veeg uit de pan: “Ik vind het onnodig om dingen die met de openbaring niets te maken hebben, zoals b.v. vrouwelijke misdienaars als geloofsproblemen te behandelen.”

Aan de andere kant roept Stecher de hervormers op vooral geduldig te zijn. “Jij kunt van een 2 000 jaar oude dame niet verwachten dat zij meteen een mini-rok aantrekt.” Stecher is een bisschop naar het hart van de toeschouwers, want de minzame kerkvorst wordt met een daverend applaus beloond.

De kritische katholiek Josef Votzi heeft desondanks zijn twijfels: “Het is moeilijk te spreken na een bisschop die zo vrolijk en open is, maar ik geloof dat Stecher wat dat betreft een uitzondering is.” Volgens Votzi zou het grootste probleem van de katholieke kerk haar feodale structuur zijn: “Net als elke andere instelling heeft de kerk een constitutie nodig. Wanneer zij die niet heeft, wordt zij tot pure folklore.”

Misschien nog verrassender dan Stecher is bisschop Aichern van Linz die over solidariteit spreekt. De anders zo terughoudende Aichern oefent bikkelharde kritiek uit op het neoliberalisme en de groeiende kloof tussen rijk en arm. Ook de regering krijgt het te verduren. “Door de huidige bezuinigingen worden de zwakken in de samenleving het het zwaarste te verduren.” Tot een werkelijke discussie komt het helaas niet. De economisch consulent die men als tegenpool uitgenodigd had, blijkt het roerend eens met de kerkvorst.

Na de dialoog volgt het traditionele deel van de bedevaart. Tijdens de missen die op zaterdagavond en zondagmorgen plaatsvinden, blijkt opeens weinig van de open atmosfeer van de voorafgaande dagen. In zijn preek spreekt aartsbisschop Eder van Salzburg - een vertegenwoordiger van de conservatieve vleugel - over “vernieuwing van het geloof” en niet over vernieuwing van de kerk. In een brief van de paus die wordt voorgelezen, krijgt ook het motto verscheidenheid een andere betekenis: “Ik roep de jeugd in haar verscheidenheid aan karakters en talenten op om op te zien naar Maria.”

Al met al wordt met geen woord gerept over het kerkpetionnement, dat toch de aanleiding van het geheel vormt. Desondanks lijkt alom tevredenheid te heersen. De bekende journalist Alfred Worm beschouwt de bedevaart als een historische doorbraak: “Waar is het ooit voorgekomen dat 50 hoge vertegenwoordigers van de katholieke kerk het boetekleed aantrekken en met hun critici discussiëren.”

Ingrid Turnher van het platform 'Wir sind Kiche' beschouwt het tenminste als een stap in de goede richting: “Ik denk dat het belangrijkste is, dat de verschillende richtingen in de kerk met elkaar praten, en wij eindelijk serieus genomen worden.”

“De bisschoppen weten dat het niet meer mogelijk is dat zij niets doen,” vindt ook Thomas Plankensteiner, de initiatiefnemer van het kerkpetionnement.

De kerkelijke rebellen zijn in elk geval niet van plan met hun armen over elkaar te zitten. In de komende herfst moeten twee open brieven verschijnen over seksualiteit en over broederlijkheid, voor november is een internationale bijeenkomst in Rome gepland en in 1998 moet een algemene Kerkvergadering voor Oostenrijk plaatsvinden. “Met de bedevaart is het pas begonnen,” vindt Plankensteiner.