François Mitterrand (1)

Onverwacht is het sterven van Mitterrand niet. De wereld wist dat hij prostaatkanker had. Dat had hij zelf verteld, toen hij nog president van Frankrijk was. Waarbij hij zich bar weinig aantrok van de speculaties over de vraag of hij zijn termijn als president wel zou kunnen uitdienen. En of het wel verstandig was in het centrum van de macht toe te geven aan een dodelijke ziekte te lijden. Zouden politieke tegenstanders daar geen misbruik van maken?

Mitterrand had geen last van dit soort zorgen. Hij heeft er nooit een geheim van gemaakt, dat hij zich voorbereidde op de dood. Zo ontving hij Elie Wiesel op het Elysée om te praten over de zin van het leven. En schreef hij in een Woord vooraf van een boek over stervensbegeleiding over de eenzaamheid van de stervende en het mysterie van het leven en de dood.

De staatsman hoort tot een beroepsgroep waarin persoon en persoonlijke eigenschappen gewoonlijk volledig achter de functie verdwijnen om pas jaren later weer te voorschijn te komen (bij voorkeur in een na de dood verschijnende biografie). Mitterrand deed dat anders en dat had iets paradoxaals. Want hij is ook - en nog wel door naaste medewerkers - een cynicus genoemd en een arrogante, op macht beluste sfynx. Iemand die uiterst charmant kon zijn, wanneer dat opportuun was. Maar ook genadeloos kil, wanneer dat volgens hem geboden was.

Enerzijds trouw in zijn vriendschappen ook al gold het een collaborateur als de Vichy-politiechef Bousquet, die hij ondanks alle kritiek gewoon bleef bezoeken. Maar anderzijds hard als een spijker rond de zelfmoord van Pierre Bérégovoy, die hem jarenlang trouw had gediend. Bérégovoy schoot zich een kogel door het hoofd nadat hij in opspraak was geraakt door een financieel schandaal en zich tevens verantwoordelijk voelde voor de verkiezingsnederlaag van de socialisten in 1993. Mitterrand toonde geen spoor van wroeging, ook al had zich de socialistische ontluistering onder zijn verantwoordelijkheid afgespeeld, maar legde alle schuld bij de pers, die Bérégovoy kapot geschreven zou hebben.

François Mitterrand (2)

Het is onmogelijk nu al een balans op te maken van de betekenis die Mitterrand als politicus gehad heeft. Op zijn minst kun je zeggen dat de tegenstrijdigheden die zo kenmerkend zijn voor zijn persoon, ook te vinden zijn wanneer het om zijn politieke erfenis gaat. Betrekkelijk onverwacht in 1980 gekozen als eerste socialistische president van het op Gaullistische leest geschoeide Frankrijk, begon hij met een ambitieus socialistisch regeringsprogramma. Uit te voeren door een regering met maar liefst vier communisten. Dat experiment mislukte en Mitterrand moest water bij de wijn doen. Iets wat hij met zoveel energie deed, dat het de vraag is of zijn veertien jaar durend presidentieel bewind wel als socialistisch aangemerkt kan worden.

Aan de andere kant liet hij in zijn twee ambtsperiodes iets zien, wat voor die tijd niemand voor mogelijk had gehouden: dat een socialist zou passen op de stoel, waarop eens Charles de Gaulle gezeten had. Mitterrand heeft daardoor een niet te overschatten bijdrage geleverd aan het dichten van de kloof tussen rechts en links, die in de Franse politiek van deze eeuw al zo vaak een rampzalige rol gespeeld heeft.

Nog op een andere manier heeft Mitterrand geholpen een kloof te dichten, en wel in Europa, waar hij zich onvermoeibaar heeft ingezet voor de Frans-Duitse vriendschap. Ongetwijfeld vanuit zijn eigen visie op het Franse belang, maar tegelijk vanuit een historisch besef dat het met Europa alleen maar goed blijft gaan als het op de lijn Parijs-Bonn goed zit.

Wat treft bij Mitterrand, zeker wanneer we de besluiten zien die zijn opvolger Chirac intussen genomen heeft, is dat hij in zijn politiek beleid nooit alleen rekening hield met zijn eigen standpunt. Of dat nu het socialistische standpunt was als het om de binnenlandse politiek ging, of om het Franse standpunt als het om Europa ging. De koninklijkheid, waarmee hij zich graag omringde, had ondanks alle grandeur tegelijk iets samenbindends. Daardoor had deze gesloten, steile man iets dat mensen voor hem innam. Daardoor voelt zijn sterven als een verlies.