Turkije heeft nog andere kopzorgen dan Koerden en fundamentalisten

AMSTERDAM - De ramp had nog erger kunnen zijn. De linkse terroristen die dinsdag in Istanbul een bloedbad aanrichtten in het Sabanci-concern, wilden mogelijk in één klap zowat de hele Turkse industriële top uitroeien.

Dat schreef gisteren een columnist in de krant Hürriyet. Maandag was er in de wolkenkrabber van het Sabanciconcern een bijeenkomst van top-industriëlen, op dezelfde verdieping als die van de aanslag. De vergadering was belegd voor de fatale dinsdag, maar werd een dag vervroegd, wat de terroristen mogelijk niet wisten.

Nu bleef hun 'oogst' beperkt tot üzdemir Sabanci, de 53-jarige jongste broer van Sakip Sabanci, een onderdirecteur en een secretaresse. Sakip Sabanci is een van de grootste zakenmensen van Turkije. Al misten de terroristen wellicht de 'hoofdprijs', het effect blijft enorm. Uitgerekend op de dag dat voor het eerst in de Turkse geschiedenis een moslimfundamentalist kabinetsformateur werd bleek dat ook uiterst links nog meetelt. Het Sabanci-concern is een symbool van de economische opbloei van de jaren tachtig. Het mammoetbedrijf houdt zich bezig met toerisme, textiel, voedsel, auto's, tabak en bankzaken. Er werken bij het concern, dat 50 bedrijven beheert, 27 000 mensen. Het hoofdkwartier is gehuisvest in een tweeling-wolkenkrabber.

De eerste reconstructies liepen nogal uiteen. Alle hadden het over een vrouw en twee mannen. Eerst heette het dat de kantinedame van de directie-afdeling op verdieping 25 een hoofdrol had gespeeld. Ze zou haar moordwapen onder een dienblad met glaasjes thee hebben verborgen. Maar gisteren zei de politie dat een jonge vrouw bij de beveiliging de twee mannen naar binnen hadden geloodst, een 24-jarige metaalbewerker en een 26 jaar oude 'revolutionair'. De moordwapens hadden geluiddempers. Dat moet verklaren waarom top-directeur Sakip Sabanci in een belendende kamer nog tien minuten doorging met een bespreking, na de moorden. Vast staat dat de moorden met hulp van werknemers van het bedrijf zijn georganiseerd, anders waren ze onmogelijk geweest in een zo streng beveiligd gebouw.

De operatie maakt rauw duidelijk dat Turkije met meer veiligheidsproblemen worstelt dan de Koerdische oorlog en het moslim-fundamentalisme. De oude kanker van de jaren zeventig, de strijd tussen uiterst links en rechts, blijkt door te woekeren. In 1980 liep die strijd zo op dat het klimaat rijp werd voor de militaire staatsgreep van 1980.

In de jaren tachtig hoopte de toenmalige premier Turgut üzal met economische liberalisering Turkije te verlossen uit de cirkel van terreur en staatsgrepen. De groeicijfers waren indrukwekkend, bedrijven als het Sabanci-concern grepen hun kans. Maar er bleven spanningen. Istanbul groeide uit tot tien miljoen inwoners, tegen één miljoen in 1960. De stad groeit jaarlijks met een half miljoen mensen. Velen komen uit het oosten van Turkije en nemen tegenstellingen uit dat gebied mee. Doorgaans komen ze terecht in wilde, zonder vergunning op heuvels gebouwde satellietsteden, geçekondus. Van daaruit zien ze in de verte het centrum liggen, met als gezichtsbepalend element de tweeling-wolkenkrabbers van de Sabanci's. Het is te eenvoudig om de geçekondus voor te stellen als barre sloppenwijken, een schril contrast met de rijkdom van bijvoorbeeld de Sabanci's. Meestal beginnen mensen in een plattelandswoninkje dat ze in één nacht illegaal optrekken. Vaak volgt er op den duur legalisatie, waarna projectontwikkelaars de grond opkopen en er een flatgebouw neerzetten. De oorspronkelijke bewoners krijgen daarin een appartement.

Het probleem is niet in de eerste plaats materieel, al is het geen kleinigheid om met de door inflatie aangevreten lonen rond te komen. Maar erger is de verziekte politieke cultuur in de geçekondus. Bij de politie is de rechts-nationalistische MHP-partij sterk vertegenwoordigd. De folteringen zijn barbaars, geregeld bezwijkt er iemand onder. Ook verdwijningen en onopgehelderde moorden nemen toe.

In de jaren '70 voerde de MHP bitter strijd met linkse groeperingen, die vasthouden aan de oude stalinistische leer en uit de ineenstorting van de Sovjet-Unie alleen maar de lering hebben getrokken dat latere Sovjetleiders als Breznjev verraders waren, afgeweken van Stalins rechte pad. Zakenlieden zijn in hun ogen dieven. Dat ze ook belangrijk zijn bij de schepping van werkgelegenheid gaat er bij hen niet in. Het zijn vaak de vriendelijkste mensen. Honds gedrag van de politie stijft hen in hun wereldbeeld. Vorige week donderdag onderdrukte die een opstand in de gevangenis van Ãœmraniye, een geçekondu in het Aziatische deel van Istanbul. Daarbij kwamen drie linkse gevangenen om. Bij de begrafenis, maandag, pakte de politie de lijkkisten af en nam ze de familie gevangen. Duizenden mensen kwamen in een stadion terecht en de wetshandhavers sloegen ook een journalist dood.

Splitsing

De moordenaars stelden in een pamflet op de plaats van het misdrijf hun daad voor als wraak voor de doden in Ãœmraniye. Ze ondertekenden met DHKP/C. DHKP/C is voortgekomen uit de organisatie Dev Sol, die bij het geweld van eind jaren zeventig een hoofdrol speelde. Dev Sol kreeg een eerste dreun na de staatsgreep van 1980, van de militairen. Begin jaren negentig deed de politie het werk van de militairen dunnetjes over. De afgelopen jaren voltrok zich een splitsing, na meningsverschil over gebruik van geweld.

Zakenlieden riepen na de moorden in het Sabancigebouw de politici op snel een stabiele regering te vormen. Dat kan nog even duren. President Demirel wees op de dag van de aanslag fundamentalistenvoorman Necmettin Erbakan aan als formateur. De kans dat hij coalitiepartners vindt is klein maar hij wil wel hoe dan ook de volle 45 dagen die hij heeft benutten.

Zolang zal Turkije in elk geval moeten wachten op een nieuwe regering, waarbij het de vraag blijft hoelang de militairen hun tanks binnen de kazernes houden. Want de cocktail van een fundamentalistische formateur en linkse aanslagen van dit kaliber kon hun wel eens te veel van het goede worden.