Terugdringen arbeidsverzuim prioriteit

De auteur is hoogleraar sociale geneeskunde aan de Universiteit van Groningen.

In 1991 hief de toenmalige staatssecretaris Simons de werkgebieden van ziekenfondsen op. De zorgverzekeraars zijn landelijk gaan werken, hebben partners gezocht via fusies met de particuliere verzekeraars, hangen het concept van de totale verzekeraar aan en zijn duidelijk ook de bedrijvenmarkt opgegaan om collectieve contracten te sluiten. De overheid heeft dit ook gestimuleerd. toen ze aangaf dat ook in de gezondheidszorg meer marktwerking zou moeten worden gebracht om, via een weliswaar gereguleerde concurrentie, de kosten te beheersen.

Verantwoordelijk Er zijn nog meer overheidsmaatregelen geweest die de ontwikkeling op het gebied van gezondheidszorg en ziekteverzuim hebben beïnvloed. De overheid heeft bedrijven meer verantwoordelijk gemaakt voor het ziekteverzuim. Ze moeten de eerste twee of zes weken, afhankelijk van de grootte van het bedrijf, zelf de ziekteuitkering betalen. Binnenkort zal de hele ziektewet verdwijnen en zal het bedrijfsleven helemaal opdraaien voor de kosten van het ziekteverzuim. De terugdringing van het ziekteverzuim is een van de eerste prioriteiten van dit kabinet. Dat dat is op zichzelf terecht, zij het dat de daartoe gekozen weg mij niet altijd even rechtvaardig lijkt. Velen die uit de WAO worden gezet komen in de Bijstand zonder dat ze uitzicht hebben op werk.

Terugkerend naar de collectieve contracten: de weg die zorgverzekeraars en bedrijfsleven naar elkaar toe drijft, is ingeslagen. En dat moet ook. Kosten voor arbeidsverzuim wegens ziekte en de ziektekosten in de gezondheidszorg dienen meer relatie met elkaar te hebben.

Het naar elkaar toe groeien van de beide gebieden, die te maken hebben met de financiële gevolgen van ziekte, de ziektekosten en de sociale zekerheid zoals ziektewet en WAO, wordt de 'grote convergentie' genoemd. Onder de 'kleine convergentie' verstaan we het naar elkaar toe groeien van ziekenfonds en particuliere verzekering.

De grote convergentie heeft erg veel voordelen en betekent in feite het weer oppakken van de ideeën zoals die vroeger bestonden, afgeleid van het Bismarcksysteem, zoals dat in Duitsland bestaat. Daar is één systeem waarbinnen alle gevolgen van ziekte in sociale zin zijn opgenomen: de Krankenkassen voeren zowel de ziekenfondswet uit als de ziektewet. Dat wilde men in Nederland ook, maar door allerlei politieke verwikkelingen is dat er niet van gekomen en hebben we een gescheiden systeem gekregen.

In mijn rede, getiteld 'Ieder woelt hier om verandering .....' bij de aanvaarding van mijn hoogleraarschap in 1992 heb ik gepleit voor een hereniging van de ziektewet en de ziekenfondswet: alle gevolgen van ziekte in één sociaal systeem. Dat heeft grote voordelen. De verzekeraar die dat hele systeem moet uitvoeren is verantwoordelijk voor de totale uitgaven. Die uitgaven hangen natuurlijk met elkaar samen. Het is bijvoorbeeld bekend dat mensen die lang op een bepaalde ingreep moeten wachten ook langer in de ziektewet zitten. Het is ook bekend dat een snelle revalidatie mensen weer eerder aan het werk brengt. Beide activiteiten zijn in het belang van de werkgevers en werknemers, maar momenteel totaal niet in het belang van het ziekenfonds. Als de zorgverzekeraar ook verantwoordelijk wordt voor de uitgaven van het ziekteverzuim zal deze er eerder voor zorgen dat er geen wachtlijsten ontstaan of dat er initiatieven worden ontplooid om de revalidatie zo gauw mogelijk aan te vangen.

Op dit moment zien we dat gebeuren. De zorgverzekeraar zoekt contact met de bedrijven om ook ten aanzien van het arbeidsverzuim bepaalde zaken te verzekeren. Dat geeft meteen die zorgverzekeraar de verantwoordelijkheid dat mensen zo gauw mogelijk weer aan het werk gaan. Dat zal immers de uitgaven voor ziekteverzuim beperken. Aandacht voor de werknemer die ziek is dient ook vanuit het bedrijf te worden gestimuleerd via de Arbodiensten. En omdat vele zorgverzekeraars gelieerd zijn aan de Arbodiensten zullen ze ook via dat circuit proberen de arbeidsomstandigheden zodanig te verbeteren dat ook preventief iets wordt gedaan tegen arbeidsverzuim.

In haar artikel tendeert Gonny ten Haaft naar de uitspraak dat de werknemer geen voorrang mag hebben boven de niet-werkende in de zorg. Ze stelt hiermee dat er een tweedeling zou komen als de zorgverzekeraars doorgaan met het sluiten van collectieve contracten. Ik ben de laatste die vóór die tweedeling zou zijn. Het zou absoluut niet mogen dat mensen op grond van welke hoedanigheid voorgetrokken worden. Maar ik heb wel wat nuances hierop.

Het is absoluut een prioriteit dat het arbeidsverzuim wegens ziekte wordt teruggedrongen. Als er een mogelijkheid is om mensen die voor een ingreep moeten wachten eerder te helpen, zonder dat dit anderen schaadt dan acht ik onze verantwoordelijkheid hiervoor zo groot dat ik dit ethisch niet onjuist acht. Ik zou heel duidelijk de regel willen stellen dat werknemers eerder mogen worden geholpen als daardoor anderen maar niet op een medisch onverantwoord lage plaats komen.

Het is in de praktijk niet aantoonbaar dat zorgverzekeraars hier onverantwoord mee omgaan. Nee, het omgekeerde is juist het geval. De aandacht die zorgverzekeraars thans geven aan het probleem van de wachtlijst werkt niet alleen in het voordeel van de collectieve contracten en de werknemers die daardoor verzekerd zijn. Het is ook in het voordeel van iedereen die langer moet wachten.

Wachtlijsten In het genoemde Trouw-artikel geeft een aantal ziekenfondsdirecteuren duidelijk voorbeelden van hun activiteiten op het gebied van de wachtlijsten. Ook de zorgverzekeraar OLM Het Groene Land in Zwolle, een van de eersten met een zogeheten 'personeelszorgplan', een totaal-pakket voor de bedrijven, besteedt grote aandacht aan de oplossing van de wachtlijsten. En dat is zeker niet exclusief gericht op de werknemers, maar ten bate van al de verzekerden.

Tweedeling in de zorg lijkt dus heel erg mee te vallen en zal mijns inziens in de toekomst ook niet voorkomen. Immers, de zorgverzekeraar heeft een bepaald gezicht te vertonen. Men doet alles om verzekerden te werven. En er zijn nog altijd meer niet-werkenden dan werkenden. Hij zal het zich niet kunnen veroorloven bepaalde groepen te bevoordelen.

De directeur van het Amsterdamse ziekenfonds, E. van der Veen, stelt in het artikel heel duidelijk dat de gevolgen van ziekte in een sociaal systeem dienen te worden verzekerd. Ik ben dat helemaal met hem eens. Het gaat om handhaving van de solidariteit. Ons systeem zal zodanig moeten veranderen dat zowel de ziektekosten als de ziektewet/WAO in één hand komen wat de ziekte betreft.

Ik zou er ook voor opteren dat werkgevers en werknemers samen verantwoordelijk zouden worden voor deze nieuwe wet in de zin dat niet meer de overheid de regelingen vaststelt, maar dat in de CAO-onderhandelingen premie en omvang van het pakket worden overeengekomen. De overheid kan als partner mee doen voor degenen die niet werken. Ook dat zal voorkomen dat er van een tweedeling in de maatschappij ten aanzien van de gezondheidszorg sprake zal zijn.

Er is eem hevige en ook emotionele discussie op gang over de nieuwe initiatieven die zorgverzekeraars ontplooien. Het zou goed zijn om deze ontwikkelingen in een juist perspectief te plaatsen en niet alleen naar de negatieve aspecten te kijken. Ik ben ervan overtuigd dat de weg die is ingeslagen, de weg van de 'grote convergentie', tot een betere beheersing van de kostenontwikkeling leidt, zowel in de gezondheidszorg als op het terrein van het arbeidsverzuim. Dat geeft natuurlijk hier en daar wat problemen, maar in elk probleem zit tegelijkertijd een uitdaging.

En het zal de uitdaging worden om in de toekomst een oplossing te vinden voor het maatschappelijk probleem van het ziekteverzuim en tegelijkertijd de toegang tot de zorg voor iedereen gelijk te houden.